 
  


   .  
                  .     ,      , ,                .

        ,      .          ,              .

       ,   ,       .

  PDF A4   .





  

 



 Agostino Paravicini Bagliani, , 2021

 .., , , , 2021

 .., ..-., , 2021

  , 2021


* * *




  


  28  2020 ,   (-  ) ,    ,    ,    , , ,            .             ,   , Salus populi romani,         .        ,     .  ,   ,      ,     .   ,  ,  ,  ,    , , ,  . ,  ,  ,     . , ,   ,          ,    ,   ,   , ,      .    , Urbi et orbi.

  ,     ,      ,   :   ,    ,       ,        .         , ,  ,      .   ,   .     ,  ,   ,  ,    , ,             ,   ,            .       .       :           ,     .        .       .

,     ,     .    ,    ,       .                 ,  ,   .   ,  :                ,  . .   ,        ,       ,       .      ,      -  ,        .      ,   ,  , , , .      ?     ,    ,    ,   ,   ,    ,  ,   .    , - ,     .    ?

,    , ,    ,  -  ,    ,  . ,     ,  ,    ,   ,   .  ,     ,        !    .                 ,    ,  ,   ,   XX ,  . , ,     ,    ,  .  Salus populi romani        VIII,   ,   ,   ,    ,      . ,     ,  ,     ,      ,    , ,        ,   ,    .   ,  ,   .

    ,          .     ,        ,  - ,   , ,    .     ,   ,    ,    ,    ,                  ,    , ,       .  ,       ,      ,  10501500 .         ,   XIII,  III  VIII,      .   ,       .

  1990-              .  ,   ,  ,   -,           .          . , ,   ,     II   .   ,          ,    .            .          

        ,   ,      ,         .   90-         ,       ,    ,  ,  .    .   ,       ,          ,     , ,   XX ,      19621965 ,        ,     ,        , , , , , - , ,  .  ,      :       .    ,   ,   .     ,        .      ,      ,   -  .       ,   ,       ,            ,    ,     ,  ,   .



,  2021 



.,

   ,

 

  







1.1277 . ,     ,   ,     .         II,    .      ,            ,   ,         .

   ,            ,   ,           ,  .   , XXI ( ),         .         ,    ,        .        ,      .       ̸       ,   -      ,            .

      IV    ,       .           .   ,  12671277 ,       ,  ,   ,        .



2.        ,   .     ,   ,      ,   ,  :       ,      .  ,      .  ,   , ,          .     , ,     ,    , prolongatio vitae,       .

             ,         ,     ?   ?  ,      XIII          [1 -         ,              XIII: Paravicini Bagliani A. Medicina e scienze della natura alla corte dei papi nel Duecento. Spoleto, 1991.].



3.         .   ,   XIII, ,         [2 - Id. I testamenti dei cardinali del Duecento. Roma, 1980.].  ,   ,      ,         . ,   ,     ,    ,       ,    .

     XIII        . ,   ,          .      VIII Detestande feritatis (12991300),       .

       ,          ,       ,             .         ,    ,        VIII[3 - Id. Medicina. P. 281326.].  ,            [4 - Brown E.A.R. Death and Human Body in the Later Middle Ages: The Legislation of Boniface VIII on the division of the Corpse // Viator. Vol. 12. 1981. P. 221270; Id. Authority, the Family, and the Dead in Late Medieval France // French Historical Studies. Vol. 16. 1990. P. 803832; Santi F. Il cadavere e Bonifacio VIII, tra Stefano Tempier e Avicenna. Intorno ad un saggio di Elizabeth Brown // Studi Medievali. Terza serie. Vol. 28. 1987. P. 861878.].



4.    VIII      .             .      ,      [5 - Elze R. "Sic transit gloria mundi": la morte del papa nel medioevo // Annali dellIstituto storico italo-germanico in Trento. Vol. 3. 1977. P. 2341.     : Id. "Sic transit gloria mundi". Zum Tode des Papstes im Mittelalter // Deutsches Archiv f?r Erforschung des Mittelalters. Bd. 34. 1978. S. 118.     .].

         ,      III.   ,    ,  ,   ,    .    17  1216  -    ,     ,          .   , ,   ,  ,       .

   ,      -  .   III   :  ,     ,      ,    ,    .  ,  ,  ,   [6 - Ibid. P. 36.].



5.       ,    ,      .    :  , ,   ,    [7 -  ..   .     . ., 2015 (   1957 ).].         ,       XIV,       ,  ,          .      ,     .

       ,       .             .        ,    ,    .   -    ,    ,    ,    ?  ,  ,    ,     ,            ?



6.                  XIII.     1300 ,    ,  ,    XIII      [8 - Roma anno 1300. Roma, 1983; Herklotz I. "Sepulcra" e "monumenta" del Medioevo. Roma, 1985; Gardner J. The Tomb and the Tiara. Curial Tomb Sculpture in Rome and Avignon in the Later Middle Ages. Oxford, 1992.].

             ?          , ,        ?  : , ,   , potestas,           ,     ?   ,     ,    1059      .



7.      . , ,           XIXII,    ,              :      .    .          .  ,      ,         , potestas papae.            -   ,     .          ,      ,      ,         .



8.         .      ,   ,                ,  , .   ,      :           ,               ?         ,            ?

    ,            .    ,   .  ,        :     .           ,          XIXIII[9 - Maccarrone M. Vicarius Christi. Storia del titolo papale. Roma, 1952; Id. Studi su Innocenzo III. Padova, 1972; Id. Romana Ecclesia Cathedra Petri. 2vv. Roma, 1991. Ladner G.B. Die Papstbildnisse des Altertums und des Mittelalters. 3vv. Citt? del Vaticano, 19411984; Id. Die Anf?nge des Kryptoportr?ts // Von Angesicht zu Angesicht. Portr?tstudien. Festschrift f?r Michael Stettler. Bern, 1983. S. 7897; Id. Images and Ideas in the Middle Ages. Selected Studies in History and Art. 2vv. Roma, 1983.].



9.XIII            .        ,   ,    ,    ,       , ,      .     :       ,  ,        XIXVI.

 XIII      .      ,            .      ,  ,        ,      III  VIII  11981303 .      ,       .   ,              ,  ,    .   XII         :  1954  8  1958 ,  [10 - Niehans P. La snscence et le rajeunissement. P., 1937.      ,    XII 5  11  1954.,         Osservatore Romano. 6 1955.      ,       . 17     ,        ,    .    ,    :                   1954 . 8 1958      ,        . DOrazi L. Pio XII. Bologna, 1984. P. 250.].



10.   ,     ,  .          XIXV.                   ,    ,     [11 - Schimmelpfennig B. Die Zeremonienb?cher der r?mischen Kurie im Mittelalter. T?bingen, 1973; Dykmans M. Le crmonial papal de la fin du Moyen Age ? la Renaissance. 4vv. Bruxelles, Rome, 19771985; Id. Loeuvre de Patrizi Piccolomini ou le crmonial papal de la premi?re Renaissance. 2vv. Citt? del Vaticano, 19801982.].

 , ,   ( , ordines,      )     ,      [12 -        :   ,  . ,   11401143. (LC. Vol. II. P. 141174);   1189  (LC. Vol. II. P. 123137)   1192  (Romanus ordo de consuetudinibus et observantiis = Liber Censuum LVIILVIII. LC. Vol. I. P. 290311);   X 12721273. (Dykmans M. Le crmonial. Vol. I. P. 155218); XIV ,   XIIIXIV. (Ibid. Vol. III); XV    (Ibid. Vol. IV. P. 69288);     (Ibid. Vol. III. P. 262335);     14841492. (Id. LCuvre).         .: Schimmelpfennig B. Die Zeremonienb?cher. S. 116 (,   ); 3035 ( X); 62100 (XIV ); 107117 (XV ), 120126 (  ).].            ,  ,     ,    ,       .      ,            ,        .         ,    ,            .

          .



11.           XIII      ,     ,      ,   ,   ̸,      .                 .   ,    ,           -   ,       ,     .

 ,           ,  ,     ,      ,     ,   ,     .         ,    ,      .           , cura corporis,     ,              ,        .

           .  ,  ,          ?                  ?



           ,       .        .   ,         ,    ,             .     ,      ,        ,      ,     .           ,     .             ,            .  ,     III,             ,  ,     ,       .

        ,    ,  ,             , -    ,           . ,       ,       ,             II.           ,     ,      ,         .     ,      :  ,  ,  ,  ,  -,  ,  ,  ,       , - ,     .  ,    ,   ,   .

,    ,           .




   


  1994      ,   ,      .       ,  .   .   2000     II,       ,     ,      .  II  ,        -  -   .  XVI        ,    :   ,       , , .      I,     :    ,   1200 ,     .     .

            ,     XI,  ,         .    ,     ,      .    ,       ,  ,        .    .                 ,    .

     ,   XIII,        ,    .  ,          .      ,         ,     XI    , .  ,        . -,    ,       ,   XX ,     ,        ,    , ,     ,   .     ,  ,       ,     ,   ,     XIII        .  ,        ,      :    ,      . ,          , ,  1200 , III       .

 .            ,      .  ,  ,         .     ,         .   ,         -    ,            ,     , ,         ,   cura corporis,          , , .



,  2021 



  




 .   





I.  





  


 1064 .   (10071072),      XI,   II (10611073)  ,      ,   ,  :                ?[13 - Die Briefe des Petrus Damiani. Brief 108 / Ed. K. Reindel. Bd. III. M?nchen, 1989. S. 188200.     , Cur papa non diutius vivat,       .                 ?   .   .: Lucchesi G. Per una Vita di S. Pier Damiani. Componenti cronologiche e topografiche. Vol. 2. Cesena, 1972. Nr. 189; Id. Clavis S. Petri Damiani. Faenza, 1970. P. 83.  : Bultot R. La doctrine du mpris du monde. Vol. IV. Le XIe si?cle. Louvain-Paris, 1963. P. 7177; Cacciamani G. De brevitate vitae pontificum Romanorum, et divina providentia // Vita monastica. Vol. 26. 1972. P. 226242; Colosio I. Riflessioni di S. Pier Damiani sulla morte dei papi // Rivista di ascetica e mistica. Vol. 3. 1978. P.240245; Schmidt T. Alexander II. (10611073) und die r?mische Reformgruppe seiner Zeit. Stuttgart, 1977. S. 181182.].     .        .      ,        .    ,  ,   ,   ,    ,    II[14 -    II,    1  1061.   ,   VII (10731085),     ,    ,  . ,   ,       ,    II (10611064).].

  ,        :           - [15 - Die Briefe. S. 189: Aliquando certe, si rite teneo, a me sollicite requisistis, quae michi causa videretur, cur apostolicae sedis antistes nunquam diutius vivat, sed intra breve temporis spacium diem claudat extremum, adeo ut post beatum Petrum apostolum, qui per quinque circiter annorum lustra presedit, nemo postmodum Romanorum pontificum hoc spacium praesulatus aequaverit, modernis immo temporibus vix quispiam in predictae sedis culmen evehitur, qui metam quattuor vel ut multum quinque transcendat annorum.  II           . ., ,    . ,   (PL. T. 144. Col. 1009)   I 12 (PL. T. 144. Col. 214). Schmidt T. Op. cit. S. 181).    II   .    ,           1059 (ibid. S. 63).  ,    ,         V (10451046)        IX (10481054).  IX (10571058)      - ,       .].      ,                (Liber pontificalis).         :       ,   . ,     ,   [16 -  ,     . Disceptatio Synodalis. MGH. Libelli de lite. Bd. I. S. 79: Percurre mecum aecclesiasticae antiquitatis historias, Romanorum presulum catalogum studiose disquire.  . : Liber Pontificalis. Vol. I. P. 118 (: LP): Petrus ingressus in urbe Roma, Nerone Cesare, ibique sedit cathedram episcopatus ann. XXV m. II d. III. . : Catalogo Liberiano // LP. Vol. I. P. 3: Petrus ann. XXV mens. I d. VIII. : DACL. Vol. 14/1. Paris, 1938. P. 844845.  25       . Klauser Th. Die Anf?nge der r?mischen Bischofsliste // Bonner Zeitschrift f?r Theologie und Seelsorge. Bd. 8. 1931. S. 210211.     . :             42 ,         67  68 ,   ,          25 . Schmidt C. Studien zu den Pseudo-Clementinen. Leipzig, 1929. S. 359 ff. .  Caspar E. Die ?lteste r?mische Bischofsliste. Kritische Studien zum Formproblem des eusebischen Kanons sowie zur Geschichte der ?ltesten Bischofslisten und ihrer Entstehung aus apostolischen Sukzessionsreihen. Berlin, 1926. S. 208.].        ,        [17 -    LP    (  ,   I,   LP. I. P. CCLXCCLXII;  7951458.: ibid. II. . LXXVLXXVIII).     .   I (795)    21 :  I (314335),  I (440461)   I (772795).    (23, 33%)   10  20 ,   (72, 22%)  ,     ,   -,      .    ( III, 795.)    II  II (10581061)  ,     : 58  63  (92%)   10 ,   (8%)  1120 .      22  (37%)     .      .   II (9991003)   II (10581061)     .    17       ,   9981061.,  (47%)    (   ).       12 .    ,    ,     .   ,     10451061.,     ,     ,    .  ,  9981044.     77 ,    (10451061.)    .    24  ( II)   ,      ( IX).].  , ,  ,             (1067)[18 -   ,  , .       .   38    ,    67  (LP. I. 118; 119. N. 12).].

          ,     :     ,                 [19 - Die Briefe. S. 189: Quod considerantibus prodigialis, ut ita loquar, stupor oboritur, quoniam haec breviter vivendi necessitas, quantum ad nostram notitiam, in nulla alia totius orbis aecclesia reperitur.].             (56 ),  ,      ,   . ,               ,           ,   [20 - Ibid. S. 190: Sed quispiam fortassis obiciat, cur et regibus haec eadem vivendi brevitas non occurrat? Nam et Octavianus Augustus quo imperante salvator mundi de virgine nasci, et David rex, de cuius stirpe dignatus est propagari, alter quinquaginta sex, alter quadraginta annorum curriculis in regali fastigio floruerunt. Post quos et alii videlicet utriusque regni principes, etsi minuscule, non tamen ad instar Romanorum pontificum brevissima regnaverunt temporum quantitate.].

,    ,   ,      .     ,       .   ,     , ,  ,          ,     . ,   ,     ,          : ,     ,        [21 - Ibid. S. 190: Sed in quantum mortalibus divinae dispensationis revelatur archanum, videtur nobis, quia idcirco hoc iudicii caelestis ordo disponit, ut humano generi metum mortis incutiat, et quam despicienda sit temporalis vitae gloria, in ipso gloriae principatu evidenter ostendat. Quatinus dum praecipuus hominum tam angusti temporis compendio moritur, tremefactus quisque ad praestolandi sui obitus custodiam provocetur, et arbor humani generis, dum cacumen ac verticem suum tam facile corruisse considerat, flatu concussa formidinis in suis undique ramusculis contremiscat.]. ,    ,   ,      ,       ,     ,     [22 - Ibid. S. 192: Et sicut sol, quia solus lucet, si eclipsin forte sustineat, presto necesse est, ut tenebras totus ubique mundus incurrat, sic papa cum ex hac vita recedit, ilico quia unus in mundo est, longiqua regnorum spacia mortis eius fama percurrit. Et consequens est, ut quos tam sublimis singularisque personae casus obturbat, propriae quoque vocationis exitum tremefactis visceribus expavescant.].           ,  .

      ,     .     ,  :      ,      ?      ,  ,  ,     .      ,        .    ? ,       , episcopus universalis,  [23 - Ibid. S. 190191: Ad quod facile respondetur, quia cum unus omni mundo papa praesideat, reges autem plurimos in orbe terrarum sua cuiusque regni meta concludat, quia quilibet imperator ad papae vestigia corruit, tanquam rex regum et princeps imperatorum cunctos in carne viventes honore ac dignitate praecellit. Unde quolibet rege defuncto aministratione eius regnum tantummodo, cui praeerat, destituitur, cum vero sedis apostolicae pontifex moritur, universus tamquam communi patre mundus orbatur. Quid enim Africa de regibus Asiae, aut quid Ethiopia de principibus sentit Hesperiae? Nam, sive moriantur, sive vivant, quia procul a se remoti sunt, utrumque indifferenter ignorant. Ibid. S. 191192: Porro quia terreni principes regni sui quisque, ut dictum est, limitibus includuntur, causa non est, cur per alienas mundi provincias eorum obitus diffundatur; papa vero, quia solus est omnium aecclesiarum universalis episcopus, cum luce privatur, mors eius per ampla terrarum regna diffunditur.].  :      ,            .      ,          [24 - Ibid. S. 190191: Seculares ergo principes quia diversae mortis casibus exponuntur, cor audientium eorum exitu non terretur; papae vero vita, quia sola naturalis obitus lege concluditur, eius ex hac vita transitus sine gravi formidine non auditur.].

      ,     , , ,   ,   ,              .         .    ,      .    ,           .  ,      [25 - Ibid. S. 192199.].

            .           :         ?[26 - Ibid. S. 188: Cur papa non diutius vivat et quod hominum usibus quaeque creatura deserviat. .    .]      . ,          .       .    ,       ,     , .  ,     .  ,      ,   ,   . ,  ,   ,   ,           ,      ,   : ,    , ,   [27 - Ibid. S. 199: Quid autem sine his sit homo, perspicue diffinit scriptura, cum dicit: Stelle non sunt mundae in conspectu eius, quanto magis homo putredo et filius hominis vermis? .:  25: 5. Unde et Abraham cum ad summae collocutionis culmen attollitur, cum divinae familiaritatis gratiam peculiariter promeretur, huius humilitatis recordatione deprimitur, cum dicit: Loquar ad Dominum meum, cum sim pulvis et cinis? .:  18: 27.].

       ,        .     :       ,     ,        , -   ,     ,    ,     ,  ,   .    ,    .      ,   ,    ,   .      ,   ,    ,    . ,      ,   ,       ,    .   ,        ,      [28 - Ibid. S. 200: Nam et apud Grecos haec tenere consuetudo perhibetur, ut cum imperator, quis in dignitate creatur, mox ut imperialibus fuerit infulis redimitus, coronae simul ac sceptri gloria decoratus, cum denique procerum vallatur obsequiis, cum excipitur modulantibus psallentium choris, quidam sibi praesto fit obvius, qui videlicet una manu vasculum plenum mortuorum ossibus ac pulveribus offerat, in alia vero stuppam lini suptiliter pexam ac pilis pensilibus molliter demolitam, cui protinus ignis adhibetur, et repente in ictu oculi flamma subito vorante consumitur, ut in altero debeat considerare, quod est, in altero valeat videre, quod habet. In cineribus siquidem se cinerem recognoscit, in stuppa iam colligit in die iudicii, quam subito mundus ardebit. Quatinus dum se simul ac sua tam vana tam floccipendenda considerat, de imperialis culminis ascenso fastigio nullatenus insolescat. Et dum possessor atque possessio subiacere communi omnium casui non ambigitur, iam quasi de singulari dignitatis apice, qui ad summa provectus est, non infletur.   .: Treitinger O. Die ostr?mische Kaiser und Reichsidee nach ihrer Gestaltung im h?fischen Zeremoniell. Jena, 1938. S. 148; .  ,              ,      ( 130). Rentschler M. Griechische Kultur und Byzanz im Urteil westlicher Autoren des 11. Jahrhunderts // Saeculum. Bd. 31. 1980. S. 108. Briefe. S. 200. N. 30.].

               ,  .  ,       ,   ,     .          , ,      ,     .    ,   ,    ,    ,    .     ,        ,   .         ,    .    :    , ,       ,       [29 - Ibid. S. 200: Pulchrum ergo mundanae conditionis ordinem homo consideret, et dum suis usibus omnia cernit attribui, non sibi sed suo referat gratias conditori. Lenocinantem mundi gloriam sub iudicii sui calcibus deprimat, vigorem carnis aridum iam pulverem credat, diem suae vocationis tanquam speculum suis semper obtutibus anteponat, districtum ultimae discussionis iudicium contremiscat. Quatinus dum nunc creatoris sui legibus subditur, qui inter creaturas, quae terrenae sunt, videtur insignis, in caelesti quoque gloria veraciter sit sublimis.].

  ,    II,      :   ,           .



1.     II  ,       ,    :          .  II      ?    ,       ,   : ,      . ,         ;     , II      .   ,        ,  .

2.  ,        .                - ,      .          ,         .    (671067)        ,        .

3. ,                  . ,  ,  :    (praecipuus homo),      (cacumen et vertex humani generis),     (unus omni mundo praesidens). ,   ,      (communis pater).

    ,   ,  - ,     ,            ,     [30 -    ,     universalis episcopus. Ryan J. J. Saint Peter Damiani and His Canonical Sources. Toronto, 1956. P. 103105. Hofmann K. Der Dictatus Papae Gregors VII. Paderborn, 1933. S. 34. . : L?we H. Kaisertum und Abendland in ottonischer und fr?hsalischer Zeit // Historische Zeitschrift. Bd. 196. 1963. S. 529562.].

   ?            ,       .     ?     ,     ,   ,   ,    ?                  ?  ,   ,    ,    :    ,          .     ,      .    ,      1265    ,        :

		໠  ,    
		   ?,   [31 - Papa brevis vox est, sed virtus nominis huius / Perlustrat quicquid arcus uterque tenet. Versus 669670. Grauert H. Magister Heinrich der Poet von W?rzburg, und die r?mische Kurie. M?nchen, 1912. S. 91.].

4.  :  ,           ,    ,     .      ,       [32 - Briefe. S. 192: Ubi notandum, quam velit omnipotens Deus Romani pontificis vitam hominibus in aedificatione prodesse, cuius etiam mortem decrevit saluti gentium ministrare.]. ,   ,     .        .               .    ,   [33 -     1057  (ibid. Bd. II. S. 57 N. 48)  ,   ,      ,     ,   : Porro quia ad Lateranense palatium a diversis populis de toto terrarum orbe confluitur, necesse est, ut ibi prae ceteris uspiam locis, recta semper vivendi sit forma, districta teneatur assidue sub honestis moribus disciplina.].              ,       ,       :    ,         [34 - Ibid. Bd. III. S. 192: Quanto studio debet lucris animarum, dum advivit, insistere, cuius etiam mors providetur ad creatorem suum animas hominum revocare, ut dum se patrem orbis esse considerat, ab inculcanda tot filiis hereditate desidia non torpescat.].

5.        .    ,    .   ,        ,    .       ,    ,     .     ,     ,         [35 - De Heusch L. E


crits sur la royaut sacre. Bruxelles, 1987. . 232.     . : Id. The Sacrificial Body of the King // Fragments for a History of the Human Body / d. M. Feher et al. Vol. III. New York, 1989. P.387394.].        ,   ,      ,       .      ,      .     ,      ,     ,    ,  .

6.           .      ,    ,     .                 ,     .




    


           .      II (10991118),    .    ,       ,   .

         ,     Quater quaterni ternique,      ,    .     ,    ,      ,  :      ,   ,   .         quater quaterni ternique, ,   ,    ,   ,    ,      .        :                  [36 - LP, II, 297: Dum haec Romae agerentur, Albertus, Allatrinus episcopus, quicquid affuturum esset per oraculum vidit. Religioso cultu quedam persona ibi apparuit, quae interroganti quis domno Urbano succederet, respondit: "Rainerius. Ut quid? inquit. Propter fidem et constantiam, ait ille, elegit eum Dominus". Et iterum: "Putasne, inquit ille, vivet?" "Vivet, ait, sedebitque". Et ostendit id scriptum: Quater quaterni ternique. Episcopus sciturus rem Romam venit. Quem ut vidit intronizatum et papam: Quod vidi, inquit, Deo gratias, video; et tu quantum vives videas. Et ait: Quater quaterni ternique. Hoc numero X et VIIII annorum tempus exprimitur; et cum tot dies, ebdomadae et menses eo superstite iam transierint, vitam eius ad totidem annos produci per Dei gratiam expectamus.].

  II (11191124)            :     [37 - LP. II. P. 323: Sed nulla potentia longa.].       : II    ,    .      (1122),          ,      -    .

             .   ,      .    III,      ,     ,   ,     ,      .           :                 :      ,   .     ,     .           ,         ,    [38 - Bernardus Claraevallensis. Epistola 238 // PL. 182. Col. 430431: In omnibus tamen operibus tuis memento te esse hominem, et timor eius qui aufert spiritum principum semper sit ante oculos tuos. Quantorum in brevi Romanorum pontificum mortes tuis oculis aspexisti? Ipsi te praedecessores tui tuae certissimae et citissimae decessionis admoneant, et modicum tempus dominationis eorum, paucitatem dierum tuorum nunciet tibi. Jugi proinde meditatione inter huius transeuntis gloriae blandimenta memorare novissima tua, quia quibus successisti in sedem, ipsos sine dubio sequeris ad mortem. Jacqueline B. Episcopat et papaut chez saint Bernard de Clairvaux. Sainte-Marguerite-dElle, 1975. P. 196.  :  .  ,        25 ,      III " " (lib. 3. cap. 2. sect. 5. epist. 104),   ,        .      238,      25 ,      . Cancellieri F. Storia de solenni possessi dei sommi pontefici detti anticamente processi o processioni dopo loro coronazione dalla basilica Vaticana alla Lateranense. Roma, 1802. P. 54. N. 1.].

,      ,         ,    .         ,         ,     .             ,         .    ,        , contemptus mundi,    ,   ,           .

     :          ,  !          ,       ,    ,    ,            ?       ?       ?        ,   ,    ,    , ,    , ,   ,   ,   ,   ,   ,    , ,     ,    , ,   , ,  , ,      ,       [39 - Bernardus Claraevallensis. De consideratione. II, IX, 18.  contemptus mundi .: Bultot R. Op. cit.; Sot M. Mpris du monde et rsistance des corps aux XIe et XIIe si?cle // Mdivales. Vol. 8. 1985. P. 617.].

   .         , IV (11541159),        ,   .       [40 - Johannis Saresberiensis episcopi Carnotensis Policratici sive De nugis cvrialivm et vestigiis philosophorum libri VIII. VIII. XXIII / Ed. C.I. Webb. Oxford, 1909. P.814815.].            , servus servorum Dei,  : - ,     ?      ,     .   ,     ,         .     ,       .   ,       ,                  .   ,     ,       ,       ,       ,   .  , ,       ,      ,           ,      .   ,    ,       .     ,                      .  ,     ,       ,    :        ,  ,    ,     ,      ,     [41 - Giovanni di Salisbury. Policraticus. Luomo di governo nel pensiero medievale. Milano, 1984. . 297298.            ,   .        ,        . Rationale divinorum officiorum. III, XVII, N. 4. Venetiis, 1568.].

,   ,         .           :     IV,     -   .  ,     ,    ,     ,                     ,  ,  ,  ,       .   ,      ,   , , ,        ,     ,        [42 - Francesco Petrarca. Le Familiari. IX, 5 / ed. V. Rossi. Firenze, 1933. P. 229. Dotti U. Un copricapo pi? leggero per Bonifacio VIII // Belfagor. Vol. 32. 1977. P. 459462.     -   (1969),   VIII      (    !)     .  ,  :   !.].

    II   III (11591181).               ,     174         : I (314337)  I (772795)     , III   .       ,   ,    II,    [43 - Robertus de Torineio. Chronica // MGH. SS. Bd. VI. S. 531.].

  [44 -     25  ,    ,  .   ,       V (13621370):   ,     ,     . Revelationes Sanctae Birgittae. Reuelaciones extrauagantes. ap. XLIV / d. L. Hollmann. Uppsala, 1956. P. 160.]       XIII (13941423)[45 - Magri D. Hierolexicon. Roma, 1677. P. 444: .      ,         :  ,     . .: Sarnelli P. Lettere Ecclesiastiche. Vol. VI. Venezia, 1716. P. 7173 (Lettera XXXVI: perch si dica del Papa: Non videbit dies Petri).    ,    ,    . Mezzadri B. Dissertatio critica-historica de vigintiquinque annis Romanae Petri Cathedrae adversus utrumque Pagium. Romae, 1750; Papenbroch D. Conatus chronico-historicus ad catalogum Romanorum pontificum. AASS. Maii VIII. Col. 14.     ,     Non videbis dies Petri,   ,      25 ,   ,        . Cancellieri F. Op. cit. P. 54.].       23  1423   29- ,   ,    26  1417    .      ,         . , XIII    XV  .  ,    ,      ,     , damnatio memoriae.     (13891459),           ,            ,        [46 - Antoninus, archepiscopus Florentinus. Chronicon. Titulus XXII. Cap. VII. Lugduni, 1586. P. 486: Benedictus autem Apostaticus relictus ab omnibus in insulam Paniscolae cum paucis se contulit, ubi manens in sua pertinacia transivit annos Petri ad cumulum suae damnationis: nec mirum, quia non in sede Petri, moriensque docuit eligendum unum.].

 XIII      ,      .         . ,        ( 1470)       .          II (14641471)[47 -  : Roma, C. Sweynheym, A. Pannartz, 1468 (= Hain-Copinger *13939).       20  (14681488).    : Rodorici episcopi Zamorensis Speculum vitae humanae intermixto de brevitate vitae pontificum Romanorum. Lib. II. Cap. 17. Frankfurt, 1689. S. 201257.                ,      . .: OMalley J.W. Praise and Blame in Renaissance Rome. Rhetoric, Doctrine, and Reform in the Sacred Orators of the Papal Court, c. 14501521. Durham, North Carolina, 1979. P. 179.].   ,        ,   .       :       ,      ,     ,     .       ,  ,            [48 - Rodorici. Op. cit. P. 226: De causis et rationibus huius brevitatis vitae in eisdem summis Pontificibus, potius, quam in aliis Monarchiis et Principatibus Rapiuntur quidem summi praesules, et citissime post assumptionem moriuntur: adeo ut post eorum praecessorem Petrum Apostolum, qui per quinque circiter annorum lustra Ecclesiae praefuit, nullus post cum Successor hoc spatium pontificatus aequavit Quinimo si moderna libet tempora contemplari: vix ad Romanum sedis culmen evehitur, qui paucorum metas transcendat annorum.].

       -    ,   :      ,     .    ,          ,      ,      .        ,       [49 - Ibid. . 230: in dimidio annorum suorum ab hac luce subtractus; 230: sed et cum aequissimus arbiter existat, ita suis ministris et fidelibus vitam distribuit, ut nec alter ex recepto beneficio superbiat, nec alii ejus felicitati invideant; 226: Quae siquidem brevis vitae necessitas, cum dignitati annexa videatur, merito apud homines natura ipsa vivere cupidos, praecipue sedentes in ea cathedra omnium mortalium infeliciores, et calamitosiores reputandi sunt.].    ,            ,         .  ,  ,    ,       .       ,    , ,   ,    ,   - .

    :  ,      ,     ,    :        ,   ,     ,      ,     .    ,       ,       ,        .        ,    , , ,   ,    ,  ,      ,    [50 - Ibid. . 250: Inferimus brevissimas duas conclusiones. Prima est, quod Romanus Pontifex recte et pie praesidens, licet paucis annis post Papatum in mundo fuerit, longo tamen tempore vivit, cujus ratio est, quia totum tempus sui pontificatus sibi lujcratus est, fuitque sibi idem tempus vivum. Secunda conclusio est, quod si Romanus Pontifex non recte nec pie in Papatu vixerit, licet centum annis in eodem Pontificatu fuerit, tamen non diu, imo brevissimo tempore censendus est praesidere: cujus ratio est, quia residuum imo totum tempus sui pontificatus mortuum est. . 251: Papa igitur, si inutiliter et reprehensibiliter in Papatu vivit, parum vivit. . 256: Cum ergo Romanus Pontifex pie regit, semper in ejus meditatione mortem praestolatur, illamque exoptat, quare recte parum vivit, quia parum vitam existimat.].

          .    :         ,   , tempus pontificatus,   ,     .         . ,     .  ,  .       ,    ,           .           ,      :      -  ,    [51 - Ibid. . 249: Dicimus enim, quia hac utilitate ex tali verisimili timore provenienti non eget Ecclesia; Plusque moeroris et plurimorum florentium juvenum praematura morte concipimus, quam ex senis unius naturali morte, maximis curis et solicitudinibus constipati.].      ,       ,        .   ,      . ,         .  ,    II,        ,   , ,       ,       . ,   ,      .         [52 - Ibid. . 249. Or per pi? grado suo, per pi? suo merto / Fa forza al tempo e lo ritorna indietro / Perch ei varchi dassai gli anni di Pietro.     1 1546 . . : Besso M. Roma e il Papa nei proverbi e nei modi di dire. Roma, 1904. . 201.].

 XVIXVII.      . III (15341549)     :

		    
		    ,
		    [53 -     ,     ,   120 , De vita hominis ultra CXX annos protrahenda, .: Marini G. Degli archiatri pontificij. Vol. I. Roma, 1784. P. 339.].

            III (15501555), IV (15551559)  IV (15591565)    ,      120   .        ,   .    ,               [54 -     ,  -   VIII   ,      :     , non videbis dies Petri,  ,     25   . ;     ,    :  , Non est de fide. Moroni. Vol. LXXXVI. P. 68. Storia degli Antipapi. T. 2. Napoli, 1754. P. 264. Besso M. Op. cit. P. 200.].

     VIII (16231644). ,      , -    :     .    :  [55 - Burio G. (Guillaume de Bury). Romanorum pontificum brevis notitia. Padova, 1726. P. 364: Sint licet assumpti uvenes ad Pontificatum, Petri annos potuit nemo videre tamen.].    : 1726           ,   ,      ,  ,   ,  ,    :         [56 - Simone de Magistris. Acta martyrum ad Ostia Tiberina. Roma, 1795. . 418: ut Ecclesiae prodessent diutius Petri Cathedram tenuerunt; idque divinitus renovatum conspicimus in Pio VI. Cancellieri F. Op. cit. P. 54. N. 3.].

  XVIIIXIX.  ,   ,    .   XVIII   VI (17751799)     . : 24 , 6 , 14 .      ,    : I, III, I, III, III  VI    ,      [57 - Moroni. LIV. . 112: Septimus ille hic est factus, qui rector in orbe / componet fausto numine cuncta, Pius. /Sextus ut ante Pius Petri superavit et annos, / Sic Sexti superet Septimus ipse dies. .: Besso M. Op. cit. P. 200201.].        VII (18001823),      [58 - Bouillet M.N. Dictionnaire universel dhistoire et de gographie. P., 1851 (8a ed.). P. 1343.  Robert    32 .     -    .]. ,      .     :   ,       ,     ,      ,      [59 - Huetter L. Iscrizioni della citt? di Roma dal 1871 al 1920. Vol. II. Firenze, 1959. P. 295297.].

    IX (18461878). ,  I  ,       1871 .        1800-     (1867)   800   ,         (1064).    :    IX          (   , .     )    (    ,  )[60 - Besso M. P. 200201. .: Schmidt T. Op. cit. S. 183.].     ,   VIII    :     IX  ,         [61 -       Oldoni . Gerberto e la sua storia // Studi Medievali. Serie 3. Vol. 18. 1977. P. 629704; Id. A fantasia dicitur fantasma (Gerberto e la sua storia) // Ibid. Vol. 21. 1980. P. 493622; Vol. 24. 1983. P. 167245. . : Rich P. Gerbert dAurillac, le pape de lan mil. P., 1987; Gerberto. Scienza, storia e mito. Bobbio, 1985.].

XIII (18781903)     4  1903 .      .




    


          XII .

     ,            .         ,       ,            .    ,  ,     ,    ,     ,     .

  XII      ,  II (9991003),    :    ,     [62 - Guillelmus Godellius. Chronicon // MGH. SS. Bd. XXVI. S. 195: Huius vero nunc antistitis sepulcrum fertur tale indicium de Romani pontificis morte conferre, ut paululum, antequam ipsius instet finis, tantam de se humoris inundantiam effundat, ut in circuitu sui lutum faciat. Si vero cardinalis aliquis vel persona quelibet magna in cetu clericorum summe sedis migrare per mortem debet, super se sepulchrum tantum aque emittat, ut irrigari videatur. Hec de prefato Gerberto papa ab aliis audivi; utrum vero sint subnixa veritate, lectoris arbitrio inquirenda derelinquo.].

   ,   11351175., ,        II,    .   ,   ,     .           ,  ,   ,    .     ,   [63 -                .          ,    ,        ,    -   . ,       ,    ,   -      , ,     ,         .  .   / . .. . ., 2020. . 143. .    : MGH. SS. Bd. XXIII. S. 777: Quod autem tumba eius guttas quasi lacrimarum emittat, quando aliquis papa vel aliquis cardinalis magnus mortuus est, satis probatum est et satis vulgatum.].       ,   (11351200).   ,    ,      ,       ,      [64 - Diacono Giovanni. Liber de Ecclesia Lateranensi // Valentini R., Zucchetti G. Codice topografico della citt? di Roma. Vol. III. Roma, 1946. P. 348: In eadem quoque porticu iacet Gerbertus, Remorum archiepiscopus, qui, papa effectus, Silvester est appellatus: cuius saepe sepulcrum, etiam in serenissimo a?re, cum non sit in humido loco, aquarum guttas (quod satis est hominibus admirandum) visibiliter emanat.         II (10611073). Ibid. P.318325. . : Graf A. Miti, leggende e superstizioni del Medio Evo. Vol. II. Torino, 1893. P. 3334.].  ,  ,   II    ,    .

   ,   II,    .    ,   III (11591181),  ,     .    ,   ,   -  . ,   :       ,  ,   . ,    ,     ,       ,      [65 -       :  X       , intra muros.           .   -       :  XIII ( 972)       ,  VII ( 983)     ,  II ( 1048)      . Picard J.-Ch. tude sur lemplacement des tombes des papes du IIIe au Xe si?cle // Mlanges darchologie et dhistoire. Vol. 81. 1969. P. 725782; Herklotz I. "Sepulcra" P. 9192; Borgolte M. Petrusnachfolge und Kaiserimitation. Die Grablegen der P?pste, ihre Genese und Traditionsbildung. G?ttingen, 1989. S. 127137.].  ,   ,         . ?       . ,       III      ,        -    .   .

          ?

      ,     II,   1000 .  496  824.  ,  ,       . .  X   : X (914928), II (946955), II (9991003)      XVII (1003)  IV (10091012)    [66 -      II ,       . LP. Vol. II. P. 305: ab ipsis patribus honorifice est deportata in basilicam Salvatoris, in sede propria, in patriarchio, dextro latere templi, in mausoleo purissimi marmoris talapsico opere sculpto. Herklotz I. Op. cit. P. 9197. Borgolte M. Op. cit. S. 354355; Stroll M. Symbols as Power. The Papacy following the Investiture Contest. Leiden, 1991. P. 185187.].   II (10991118)  III (11911198)      :    XII     ,         [67 - Der J. The Dynastic Porphyry Tombs of the Norman Period in Sicily. Cambridge (Mass.), 1959. P. 146154.].

II (11301143)  IV (11531154)   ,          [68 - Ibid. P. 152.   .   ,      ,     . Herklotz I. Op. cit. P. 97. N. 67.  ,   II,  1137    II:       (caesarem)   . . : Caspar E. Petrus Diaconus und die Monte Cassineser F?lschungen. Berlin, 1909. S. 258; Der J. Op. cit. P. 148. N. 112.   laudes       II.: LC. Vol. II. P. 173. . : Herklotz I. Der Campus Lateranensis im Mittelalter // R?misches Jahrbuch f?r Kunstgeschichte. Bd. 22. 1985. S. 1314; Kantorowicz E.H. Laudes Regiae: A study in Liturgical Acclamations and Mediaeval Ruler Worship. Berkeley, Los Angeles, 1946. P. 129, 143; Stroll M. Op. cit. P. 183.].              [69 -  ,           .       . Herklotz I. Op. cit. P. 116, 124128.].         ,  ,        [70 - Der J. Op. cit. P. 151.].      ,              [71 -       , imperialis episcopus: Valentini R., Zucchetti G. Op. cit. P. 345.  XII.       , verus imperator. .: Stickler A.M. Imperator vicarius papae. Die Lehren der franz?sisch-deutschen Dekretistenschule des 12. und beginnenden 13. Jahrhunderts ?ber die Beziehungen zwischen Papst und Kaiser // Mitteilungen des Instituts f?r ?sterreichische Geschichtsforschung. Bd. 62. 1954. S. 165212; Stroll M. Op. cit. P.180192.   III (11451153)   IV (11541159)   .       :    ,     ,      ,     .    III ( 25  1183.)             . Herklotz I. Op. cit. P. 114116.      : Gardner J. The Tomb. P. 30.       ,         , .     ,    ,       .  XIII     :  III (12161227)        , concha porfyretica. Catalogus pontificum Romanorum Viterbiensis // MGH. SS. Bd. XXII. S. 352; Der J. Op. cit. P. 152.  I     V ( 1276)            ,   . Laurent M.-H. Le bienheureux Innocent V (Pierre de Tarentaise) et son temps. Citt? del Vaticano, 1947. P. 418. N. 14.  1177     III     ,    ,        .  (Der J. Op. cit. P. 155).     C,   , scrutinium,      ,       . .    II,      ,             imitatio imperii. Glass D. Papal Patronage in the Early Twelfth Century. Notes on the Iconography of Cosmatesque Pavement // Journal of the Warburg and Courtauld Institutes. Vol. 32. 1969. P. 386390.].

,     II     ,   ?[72 - Schramm P.E. Kaiser, Rom und Renovatio. Leipzig, Berlin, 1929.]    -,  ,             ,        .    II     III ( 1002),    1000 ?[73 - Martinus Polonus. Chronicon pontificum et imperatorum // MGH. SS. Bd. XXII. S. 432: Sepultusque est in ecclesia Lateranensi, et in signum misericordie consecute sepulchrum ipsius tam ex tumultu ossium, quam ex sudore presagium est morituro pape, sicut in eodem sepulchro est litteris exaratum. ,        II        ,          IV (10091012).    ,      ,   : venturo Domino conferet ad sonitum. Valentini R., Zucchetti G. Op. cit. Vol. III. P. 348. N. 5. ,   1648 , : LP. Vol. II. P. 263. N. 4.  venturus Dominus,  ,    ,        - .   .  XIII    . Flores temporum, ed. O. Holder-Egger // MGH. SS. Bd. XXIV. S. 245: Ubi dum celebraret, ex demonum strepitu mortem timens, publice confessus est; et pedibus ac manibus amputatis, super bigam cum equo domito positus, ad Lateranensem ecclesiam est devectus. Cuius sepulchrum insudat vel strepit, quando papa mortuus est; et hoc est in signum misericordie consecute.      XIV     ,   1312  (Graf A. Vol. II. P.7475),       (RIS. Vol. IX. P.172173).  XV        (LP. Vol. II. P. 263).]

  XIII     .    ( 1278)       ,     ,       : II    ,                  ,     [74 - .  Rsidences pontificales (Moyen ?ge) Dictionnaire de la papaut.].        ?   ,         ,      .  ,          ,   ,   .  III (11981216)     IV (12431254)   III  1280 [75 -      1057 : Wattenbach W. Das Schriftwesen im Mittelalter. Graz, 1958. S. 110.            .].      :       ,   ()  II,      ,           .      ,   .




 


  XII,       ,        .   11401143. XI  (ordo XI)  ,        ,   ,        .

     ,     .            .       ,     ,            [76 - LC. Vol. II. P. 149. N. 34: Finita missa, acolitus debet tollere papirum et intingere in oleo candele et diligenter extergere et portare ad palatium ante pontificem, dicens: Jube, domne, benedicere. Pontifex benedicit, ille vero dicit: Hodie fuit stacio ad sanctam Savinam, que salutat te. Pontifex respondet: Deo gratias. Acolitus representat ei papirum; qui osculatur eum pro devotione sancte, et dat eum cubiculario. Cubicularius reponit diligenter et observat usque ad mortem pontificis. Et sic fit in omnibus stacionibus. Ad mortem facit ex eis pulvillum et ponit sub capite ejus in sepulchro.].       : , .  ,  :       ,   .  ,  .    .   ,    ,       .     ,        [77 -      ,   , ,   X: Schimmelpfennig B. Die Bedeutung Roms im p?pstlichen Zeremoniell // Rom im hohen Mittelalter. Studien zu den Romvorstellungen und zur Rompolitik vom 10. bis zum 12. Jahrhundert. Sigmaringen, 1992. S. 58.].

    ,  ,    ,     ,       [78 - Sextus Pompeus Festus. De verborum significatu quae supersunt cum Pauli epitome / Ed. W. M. Lindsay. Leipzig, 1913. S. 473: Struppi vocantur in pulvinaribus <fasciculi> <de verbenis facti, qui pro de>orum capitibus ponuntur.   : Struppi vocabantur in pulvinaribus fasciculi de verbenis facti, qui pro deorum capitibus ponebantur. Cancellieri F. De secretariis basilicae Vaticanae veteris ac novae libri II. Roma, 1786. P.971972: Quae quidem fortasse cuidam in mentem revocabunt, quae tradit Festus de struppis, sive fasciculis de verbenis, qui pro Deorum capitibus in pulvinaribus ponebantur.].   ,         ,     [79 - Mansi. Vol. XX. P. 749: Omnes tam clerici quam laici, tam viri quam mulieres die illo cineres supra capita sua accipiunt (  ). Cabrol F. Cendres // Dictionnaire darchologie et de liturgie chrtiennes. Vol. 2/2. Paris, 1910. P. 30413042.           ,     : De ecclesiasticis disciplinis. I. 291 // PL. Vol. 132. Col. 245.       , De divinis officiis. IV. X // PL. Vol. 170. Col. 98.        , ordines Romani,        : Ordo I // PL. Vol. 78. Col. 949; Ordo X // PL. Vol. 78. Col. 1017ss.].      ,     , imitatio imperii:      ,    ;        , II (11301143),    XI ,         .

      .   ,        ,     .      ,    .        .              .         :   imitatio imperii,             .   ,  ,       ,   ,       .        ,        .

   ,       XI .         XIIXIII.?    -   ?      -       ?   ,                 :    . ,  - -      ,       !

,                             .   ,   ,          ,    .  ,      ,     ,   , , 



       . ,    ,         ,   ,      (. 18:27),   ,             ,   ,    .







     ,      .  :             1091  II (10881099)[80 - LC. II. P. 149. N. 34: Quarta feria initium Quadragesime, statio ad sanctam Savinam et collecta ad sanctam Anastasiam, ubi dominus papa cum tota curia venit, ibique indutus ipse et omnes alii ordines ascendunt ad altare. Ibi domnus pontifex dat cinerem, et primerius cum scola cantat antiphonam Exaudi nos Domine. Facta collecta, pontifex discalciatus et omnes alii cum processione pergunt ad sanctam Sabinam.     : Schimmelpfennig B. Die Zeremonienb?cher S. 385.]. ,      ,  XI ,     .

 ,     .  ,    ,  ,  :        . ,  , ,      [81 - Andrieu M. Le pontifical romain. Vol. I. Citt? del Vaticano, 1938. P.209210. N. XXVIII: 1. Feria quarta in capite ieiunii procedit pontifex Romanus ad Sanctam Anastasiam ubi fit collecta. In primis vero minor presbiterorum cardinalium benedicit cineres dicens; 5Interim ponit Romanus pontifex vel sacerdos cineres super capita virorum ac mulierum, dicens: Memento, homo, quia pulvis es et in pulverem reverteris.  3:19. .:  18:27,  34:15.].    XII     ,    ,     -,    : , ,       [82 - Albinus. LC. Vol. II. P. 129. N. 15; Cencio. LC. Vol. I. P. 294: Dominus papa circa mediam tertiam equitat cum episcopis et cardinalibus ad sanctam Anastasiam, et recepta processione a clericis ipsius ecclesie intrat sacrarium et induit se cum cardinalibus et aliis ordinibus. Interim autem cinis benedicitur a juniori presbitero cardinali. Deinde dominus papa vadit cum cardinalibus et scola cantorum ad sedem post altare, et presentato ei cinere, prior episcoporum imponit ei cinerem, dicens hec verba: Memento quia pulvis es, et in pulverem reverteris. Postquam vero domnus papa imponit cinerem episcopis, cardinalibus, et aliis ordinibus. Quibus expletis, primicerius cum scola cantorum incipit antiphonam Exurge Domine, adjuva nos.].

  ,   (1189)   (1192)      .             . ,     .   ,  -   (     XII).         -,     ,       .          ,   .        .:     -.   ,      [83 - Van Dijk S.J.P., Walker J.H. The Ordinal of the Papal Court from Innocent III to Boniface VIII and Related Documents. Fribourg, 1975. P. 181183: Tunc dominus papa vadit ad dictam ecclesiam, comitate eum tota curia et dicit ibi sextam, quia antequam descendit de palatio debet dicere tertiam. Postquam imponitur ei cinis benedictus a priore episcoporum. si presentes sunt. sin autem a priore presbiterorum. Deinde dominus papa ipse imponit cineres super capita omnium dicens ita Memento homo quia pulvis. Post hec ordinatur processio. Si dominus papa vult pergere pedes. debet se induere vestimentis missalibus usque ad dalmaticam. post impositionem cineris debet se discalciari et indui se nigra casula et pergere processionaliter usque ad sanctam Mariam scole Grecorum et usque ad sanctam Sabinam ubi statio est. pedibus discalciatis.      ,   .  (= C; 12341238). .: Ibid. P. XXIIIXXIV.].

     III (11981216)[84 - Paravicini Bagliani A. La mobilit? della Curia romana nel secolo XIII. Riflessi locali // Societ? e istituzioni dellItalia comunale: lesempio di Perugia (secoli XIIXIV). Perugia, 1988. . 155278.].     . ,      .      ,        [85 -    - ,     -.   , ,    ,      .].   ,    -     -[86 - Van Dijk S.J.P., Walker J.H. Op. cit. P. 181: uria debet et prelati violaceis seu nigris pluvialibus uti, presbiteri vero et diaconi cardinales planetis, capellani superpelliciis.].    .       [87 - Ibid. P. 183: Anno nono dominus B[onifacius] VIII recepit primo prelatos in cap[p]is ad reverentiam, postea omnibus indutis dedit cineres. Quibus datis, prior episcoporum dedit ei aquam ad manus lavandas, et lotis, prior presbiterorum tenuit librum dum dixit orationem et astetit sibi in tota missa.].   ,       ,      .

       ,      VIII 20  1303 :      ,    .    -, ,   ,    ,   ()    [88 - Ibid. P. 371. .: Ibid. P. 217.].  ,    VIII       (2 )[89 - Et deposita mitra pape per diaconum cardinalem sibi assistentem a dextris, prior episcoporum cardinalium, si presens est, sin autem subprior episcoporum cardinalium, stando, et nihil dicendo, imponit cineres super caput pape ad modum crucis. Deinde idem prior genuflexus ponit caput suum inter genua pape, et papa eodem modo ponit cinerem super caput eius, dicens: Memento homo, etc.; postea osculatur genu dextrum pape. Dykmans M. Le crmonial. Vol. III. P. 189. N. 3334. .: Cancellieri F. Storia de solenni possessi. P. 53. N. 3; Antonelli N. Epistola de ritu inspergendi Sacri Cineris super Caput Romanorum Pontificum // De Azevedo E., S.J. Vetus Missale Romanum Monasticum Lateranense. Roma, 1754. P. 332.].     :        ,       .

      ..    ,   XXII (13161334)  VI (13421352):             ;   ,   ,         ;        -;  ,  -       ,    .         ,  [90 -        . (     ,     . .).].   , -           ;  -   ,            [91 -           .  : Carr Y. Le baiser sur la bouche au Moyen ?ge. Rites, symboles, mentalits. XIe  XVe si?cles. P., 1992. P. 221ss.].  ,  ,    ,    .             [92 -        (Schimmelpfennig B. Die Zeremonienb?cher. S. 259260. N. LI).          Vat. lat. 4726  Riccardiana 471.     .].

  -     ,    ,    1377 [93 - Dominus cardinalis Bononiensis dixit missam et dedit cineres pape, et inmediate papa dedit sibi cineres ante omnes cardinales. Verum quod tunc non fuit aliquis episcopus cardinalis, et predictus dominus noster papa ordinavit quod iste modus semper observari deberet, quod ille qui celebrat imponat pape cineres, anno pontificatus sui sexto, in die sancti Mathie. Dykmans M. Op. cit. Vol. IV. P. 105 N. 250.           -.      , -     (13891404),   VII (14041406).          ,    .         ,     ,   XIII   (ibid. III. . 357; III. . 402).      ,       ,   - ,           ,     -.  ,           (ibid. Vol. IV. P. 99. N. 215; N. 212).].        ,     .           IX (24  1395.),          [94 - Cancellieri F. Storia. . 239. .: Rocca A. Unde Cineres super caput spargendi usus originem trahat, et quae sibi velit? // Id. Opera omnia. Vol. I. Roma, 1719. P. 217.     (14841492),  -        (Dykmans M. LoeuvreVol. II. P. 345. N. 995).   : cardinalis maior penitentiarius, qui ratione officii maioris penitentiarie ex consuetudine hodierna, aliquibus annis observata, hodie rem divinam peragere consuevit  non tamen hoc legimus in aliquibus libris cerimoniarum  omnia paramenta pontificalia accipiat.].  ,   .

   ,    ,      ,           .      :       , -,      ,  ,     ,     ,     ,  ,     ,   [95 - Summus Pontifex dum Sacros Cineres suscipit, non genuflectit, et Episcopus ad eum accedit deposita Mitra, et Anulo nec solitam formulam pronunciat, sed nichil dicendo, cineres super Pontificis caput aspergit, ut inde intelligatur, Romanum Pontificem summum esse in Ecclesia Dei Sacerdotem, utque aliis omnibus ostendat, etsi in ea dignitate positus est, qua ceterorum hominum conditionem longe excedit, nihilominus hominem esse, et fragilis, atque infirmae naturae, mortique obnoxium propterea Summus Pontifex, ni fallor, inspersione S. Cineris, nullis autem verbis prolatis, mortalis suae conditionis monetur. Antonelli N. Epistola. . 338.].    ,      ;     ,   , ,     ,     ,      , , 酻[96 -                 : Paridis Grassi Bononiensis olim Apostolicarum Caeremoniarum magistri ac episcopi Pisauren. De caeremoniis cardinalium et episcoporum in eorum dioecesibus libri duo. Vol. II. Venezia, 1582. Fol. 79r-80v.].

 ,     ,           ?     ,       ?    ,  ,            ?     :          ()  ,      ( ).     ,    ,     ,    XI      .

    ,         .     ,                    .     (1189)   (1192)        ,     :    ,     ,      .  , ,  ,      .       :          ,  -.

          ,     ,         .               ;            , plenitudo potestatis, [97 -  21:10,  1:31.   .: 1 7, 31; 1 2:17.      и. Alexander von Roes. Op. cit. S. 188. N. 3.].




  


 ,    .  ,       ,          ,  ,    .          .       [98 - Elze R.Op. cit. P. 40.].        :       ,     ,  [99 -      ,                .       .            ,   I:  ,          10631064.,        . ,   ,        XI,    ,   ,       . Elze R. Op. cit. P. 40.    ,           -. Schimmelpfennig B. Die Bedeutung Roms. S. 58; Id. Die Kr?nung des Papstes im Mittelalter dargestellt am Beispiel der Kr?nung Pius II. (3. 9. 1458) // Quellen und Forschungen aus italienischen Archiven und Bibliotheken. Bd. 54. 1974. S. 207208.    ,     ,    ,         .    ,    ,        :      ,       ,    ,    ,    VII.   ,        XIII .   ,     ,     ,    .].   ,         . , ,      -   ,       ,        [100 -   (ordo canonicorum)  .   ,       I,    Besan?on, Biblioth?que Municipale 711,     1180   ,   1120 .     (fol. 204v205r),    (fol. 205v),   (fol. 216v)    (fol. 222v).  ,  Kyrie,      : ,   , Scito te terram esse (fol. 205).       ,      XI    : De Vregille B. Le "Rituel de saint Prothade" et lOrdo canonicorum de Saint-Jean de Besan?on // Revue du Moyen ?ge Latin. Vol. 5. 1949. P. 97114; Id. Hugues de Salins, archev?que de Besan?on, 10311066. Vol. I. Lille-Besan?on, 1983. P. 471473, vol. II. P. 11531156, vol. III. P. 161.   .      .].

    ,  ,               ,     I (10311066).          :  ,      [101 -  XIII         ,      . Cancellieri F. Storia. P. 53. N. 3; Moroni. LXX. P. 91.    ,       .  , ,   ,   :       ,     .].            :  ,  ,   [102 - Die Briefe. Bd. III. S. 246258 (N. 111),  S. 248249.].    ,   .

  ,          1063 ,     .     ,      ,  ,         ,       ,         .      ,    ,  ,     :    ,          ,      - ,      ,      .         ,     ,        [103 - LC, II, 145 n 16: Mane dicit missam ad sanctam Anastasiam; qua finita descendit cum processione per viam iuxta porticum Gallatorum, ante templum Sibille et inter templum Ciceronis et templum Crinorum, et progrediens inter basilicam Jovis et circum Flamineum, deinde vadit juxta porticum Severinum, et transiens ante templum Craticule et ante insulam Militenam et drachonariorum. Et sic sinistra manu descendit ad majorem viam Arenule, transiens per theatrum Antonini et per palatium Chromatii, ubi fuit olovitreum, et sub arcu Gratiani, Theodosii et Valentiniani imperatorum, et intrans per pontem Adriani ante templum ejus et juxta obeliscum Neronis et ante memoriam Romuli, et sic per porticum ascendens in Vaticanum ad basilicam sancti Petri, ubi est stacio. Et ibi honorifice cantat missam cum omnibus ordinibus palatii, sicut decet. Et debet ibi accipere coronam in capite suo et per mediam urbem cum processione redire ad palatium et perficere festum corone. Sed propter parvitatem diei et facultatem vie facit stacionem ad sanctam Mariam majorem et vadit in secretarium.          facultatem  difficultatem,     (, XII.).    ,        ,    ,   , quoniam via brevis est, et dies parvi sunt (Descriptio basilicae Vaticanae // Valentini R., Zucchetti. Op. cit. Vol. III. P. 439440).     , ,     VII:  ,   VII,      . .             ,      terminus a quo (1064),   .        .    , ,      .   ,  .   . ,   ,      , renovatio Romae,   - (Schimmelpfennig B. Die Bedeutung Roms. S. 51). , ,       ,      ,    .               .].  ,   ,     ,    II.     :       1064 .               .    ,          .



         11401143 .       .        .,      ..     ,      ,   ,   ,     ,   ,       .   ,          .       .  ,   ,   ,        ,       [104 - LC. Vol. II. P. 145 N. 17: In introitu ecclesie cubicularii alte portant mappulam super caput pontificis. Cum autem intrat presbiterium, mansionarius ecclesie porrigit ei harundinem cum cereo accenso. Tunc pontifex accipit eam et ponit ignem in stuppa posita super capita columpnarum, ad figuram finis mundi per ignem. .: ibid. N. 1619, 47.].            .      ,        .      ,   [105 -  ,  ,        ,           (ordo coronationis) XII (, ,    ).].

    .     ,    , ,   .   .      ( ,   ),        .   .     , festum corone. ,     [106 - Libellus de cerimoniis aule imperialis (Graphia aureae Urbis Romae). Cap. 19 / Ed. P.E. Schramm. Kaiser, K?nige und P?pste. Bd. III. Stuttgart, 1968. S. 351: In militiam ascripti ad exercitum mittantur; et monocrator precelsus ex corona liliorum coronabatur; et puluis mortuorum cum ossibus ante eum ponebatur, et stuppa ad figuram iuditii ante eum incendebatur.  ,   ,           ,    ,         . Id. Kaiser, Rom und Renovatio. S. 209.   ,         . Graphia,  ,     , mirabilia urbis Romae,       .         (1030). Bloch H. Der Autor der "Graphia aureae urbis Romae" // Deutsches Archiv f?r Erforschung des Mittelalters. Bd. 40. 1984. S. 55175.    IV ( 3  1154.)  .].  ,   ,        :      . -     :      ,   .

       ,         ,         .     ,       (. 1145),  ,    :  (monocrator)          ,          [107 - Honorius Augustodunensis. Gemma Ecclesiae // PL. Vol. 172. Col. 611612: Porro apostolico in Pascha procedente, pharus ex stuppa super eum suspenditur, quae igne succensa super eum cadere permittitur; sed a ministris vel a terra excipitur, et per hoc ipse in cinerem redigi, et gloria ornatus eius in favillam converti admonetur.     ,    XII. Cabrini Chiesa L. Temi liturgici in "Honorius Augustodunensis" // Ephemerides liturgicae. Vol. 99. 1985. P. 443455.  ,    ,      (PL. Vol. 170. Col. 2526).].   ,  ,   ,    ,      .



  XII,     ,      :        (..   ..)  ,      , (      ),  ,      ,     [108 -          . Schimmelpfennig B. Die Zeremonienb?cher. S. 374: Canonici recipiunt cum processione, ipse dat pacem omnibus. Postea incendit stupam super capita columpnarum, que ibi stant.   Basel. Universit?tsbibliothek. Ms. D. IV. 4.].     ,     [109 - .:  40:6, 1  1:24. Lotharius. De sacro altaris mysterio // PL. Vol. 217. Col. 804805): De igne quem manipulo stuppae pontifex apponit in choro. In quibusdam basilicis circa medium chori manipulus stuppae super columnam appenditur, cui pontifex ignem apponit, ut in conspectu populi subito comburatur. Per hoc secundum adventum commemorans, in quo Christus judicabit vivos et mortuos et saeculum per ignem. Nam ignis in conspectu ejus exardescet, et in circuitu ejus tempestas valida Quia qui judicandus venit in primo, judicaturus veniet in secundo. Vel potius pontifex ignem apponit in stuppam, ne forte qui gloriosus incedit in temporali gloria delectetur. Nam omnis caro fenum, et omnis gloria ejus quasi flos feni.].   ,    ?  . , ,    ,      ,         .    , ,     ,     ,   :      .

   ,  III (11981216),         ,      :   ,        ,      ,        .   ,       ,    ,      [110 -   .    . . XL / . ..  // Polystoria. , ,     / . . .. , .. . ., 2017. . 308.    25  1194. 13  1195.].          ,            ,    ,  ,     [111 - Stephanus de Borbone. Tractatus de diversis materiis predicabilibus. I. VII. 7 / Ed. J. Berlioz. Turnhout, 2004. P. 301: Notandum autem quod memoria mortis ad multa valet homini, scilicet ad XX. Ideo sententia Platonis est: Summa philosophia est assidua mortis meditatio. Primo, ad humiliationem. Unde antiqui uolentes se humiliare ponebant cinerem super capita sua in memoriam quod cinis essent. Eccl. X b: Quid superbis terra et cinis?; Gen. XVIII: Loquar ad Dominum meum cum simpuluis et cinis. Audiui quod cum Aristoteles esset propinquus morti quasi laborans in extremis, cogitans de morte, requisitus a discipulis suis quos multa alta docuerat quod doceret eos sententiam bonam quam retinerent, ait: Humiliatus intraui in hunc mundum, anxius uixi, turbatus exeo, inscius et ignarus. Hoc audiui quemdam fratrem predicasse scolaribus asserens hoc se legisse.].



  XIII    .   ,       exempla (12501261),    ,   ,     .          ,     ,   ,      [112 - Ibid.: De lapide Alexandri. Audiui quod cum Alexander nauigaret per quemdam fluuium paradisi, ut ueniret ad ortum eius, quidam senex de rupe apparens ei suasit ei regressum et dedit ei lapidem retiosum pulcherrimum, dicens ei quod in eius pondere cognosceret ualorem suum. Lapis ergo ille positus in statera nudus omnia ponderabat quecumque in alia lance ponebantur. Coopertus puluere nihil ponderabat, sed ei preponderabat festuca una. In hoc dabatur ei (intelligi) quod uiuus aliis omnibus preponderabat; mortus autem et copertus sepulcro, nihil. Item, homo ad modum pauonis: uisis pennis, superbit; et rotam caude, uisis pedibus, deponit; sic homo, uiso fine.].      ,        ,     .     :  ( )   ,  ( ),    [113 - Ibid. P. 302: De consuetudine imperatorum. Item, legitur in vita Iohannis Elemosinarii, patriarche Constantinopolitani, quod consuetudo imperatorum erat quod, cum essent electi, prima die coronationis sue, veniebat lathomus ferens in manu III aut IIII pecias marmoris diversorum colorum, dicens: "Iubeat imperator de quo genere marmoris velit sibi fieri monumentum", eo quod homo mortalis est et habeat mortem in memoria ut humilietur". De Iohanne Elemosinario. Idem Iohannes Elemosinarius factus patriarcha fecit fieri sibi sepulcrum imperfectum et in precipuis sollempnitatibus statuit quemdam qui diceret ei, cum esset in loco honoris sui: Domine imperfectum sepulcrum tuum, iube illud perfici, quia nescis qua hora fur veniat. 103. Item, dicitur, cum papa consecratur et in summum honorem extollitur, quod stupa comburitur in eius oculis et ei dicitur: "Sic transit gloria mundi, quasi cogita te cinerem et mortalem". Item, ad hoc facit exemplum de Achab, Reg. 21 e, f, g, qui cum audiret mortem sibi imminere quam ninabatur ei Helyas, indutus est sacco et ambulabat, demisso capite, et dicit Dominus ad Helyam: Nonne uides Achab humiliatum coram me? etc..       , . XVIII (PL. Vol. 73. Col. 354).        ,   1260- .:  .  . . 27. . I / . .. , .. . ., 2017. . 187.              ,         ( 1278).       exempla,      (Martinus Polonus. Sermones. Exempla de morte. Cap. V. Strasbourg, 1480, 1484, 1486, 1488 = Hain 10853-56; .: K?ppeli Th. Scriptores Ordinis Praedicatorum Medii Aevi. Vol. III. Roma, 1970. P. 115 N. 2972).           (1993).].         :                 ,       .     ,  ,       .   ,     ,    ,    ,      , -       : ,    ,    ,   .    : ,       ,      :    , ,      [114 -   ,     consecratur,   coronatur,  , ,      .     X (1273)     ,     XIII   coronatio  , consecratio.  ,         consecratio (. 1270),    (12811328)   coronatio. Schimmelpfennig B. Die Kr?nung. S. 215. N. 100; LP. Vol. II. P. 462, 467.].   ,       ,   :      ( ) [115 -    ,    sic transit gloria mundi     VII ( 1075 )     . Klewitz H.-W., Die Kr?nung des Papstes // Zeitschrift der Savigny-Stiftung f?r Rechtsgeschichte. Kanonistische Abteilung. Bd. 3. 1941. S. 97. , ,          XI,       . ,      sic transit,     .].  ,      .      ,             [116 -  7:31:    . 1 2:17:   ,   .].    ,   ,      [117 - Alexander von Roes. Schriften. S. 188.].



 1285    ,    и   Sic transit gloria mundi   , Pavo, ,        .     ,    ,          [118 - Dykmans M. Le crmonial. Vol. I. P. 180.       ,          Te Deum   .      .].

    XIII        ,        1064 ?  ?   ,     ?

 ,       X (12721273),       :     .,      ,     [119 - Eichmann E. Weihe im Mittelalter. M?nchen, 1951. S. 56.].   ,               .  [120 - Scitis, fratres charissimi, quod Imperator Constantinus, mundi Monarcha ex imperiali vertice coronam deposuit, et eam ex sua munificentia contulit B. Silvestro, tunc Romano Pontifici, in signum decoris regii, et dominii temporalis. Et quia istud in Urbe factum esse dignoscitur, suadet ratio, monet aequitas, et requirit honestas, quod ibi ipsa Ecclesia in nostra persona licet indigna, huiusmodi debeat diademate insigniri. Campi P.M. Dellhistoria ecclesiastica di Piacenza. Vol. II. Roma, 1677. P. 346.].    :    X      .

  X       .         ,    : ,  ,   ,  ,           ,    ,       . ,  ,    , ,   ,       ,  ,    [121 - LC. Vol. II. P. 19: Die vero Resurrectionis dominice subsequentis, missarum misteriis [in] Virginis gloriose basilica sollempniter celebratis, revertitur cum tripudio coronatus. Feria quidem secunda in Albis in predicta beati Petri basilica, divinis missarum officiis reverenter expletis, duplici diademate coronatus sub fulgoris specie in Cherubin transfiguratus aspectum, inter purpuratam venerabilium cardinalium, prelatorum et clericorum comitivam innumeram, insignibus papalibus precedentibus, equo in faleris pretiosis evectus per alme urbis miranda menia pater urbis et orbis deducitur ammirandus. Hinc cantica concrepant, inde preconia populi jubilantis exsurgunt et per vicos singulos clamosum resonat Kyrieleison; aureis argenteisque platea distinguitur tapetis pictis ex Egypto prostrata, et tinctis Indie Gallieque coloribus ordinate composita, diversorum aromatum suavitate flagrabat. Tubarum clangore turba concutitur, se certatim clamoribus mutuis exhortando. Judices et tabelliones capis fulgebant sericis, aureis vestibus legione procerum decorata; Grecorum et Hebreorum catherva non modica Christi vicario suis linguis et ritibus laudis munia persolvebant, et puerilis lingue garrulitas procacia fescennia cantabat. Sicque incredibili multitudine populi cum palmis et floribus, precedente senatore ac prefecto Urbis almifice, non equis evectis set pedibus pontificalis equi lora trahentibus, sub arcuatis platearum ordinibus micantium syderum immitantibus specimen, sexor sanctis (?) sanctissimus perducitur Lateranum.   , diadema duplex, .: Ladner G.B. Der Ursprung und die mittelalterliche Entwicklung der p?pstlichen Tiara // Tainia. Roland Hampe zum 70. Geburtstag am 2. Dezember 1978 dargebracht. Mainz, 1978. S. 474.].

 ,      ,  IX (12271241),    ,   !    ,    IX      .     ,    ,      X?  1227 , 21 ,      ,        ,       .   , 28 ,      ..  , 11 ,       , IX        .     ,    ,     ,    ,  ,    ,     .        ,  [122 -   , Erstkr?nung,    .: Der J. Byzanz und das abendl?ndische Herrschertrum. Ausgew?hlte Aufs?tze. Sigmaringen, 1977. S. 6162.].      , festum coronae,       .             ,    ,    [123 - LC. Vol. II. P. 33.].

   IX        ,    II:   ,      [124 -   IX, ,    ,     ,  12541265. Paravicini Bagliani A. La storiografia pontificia del secolo XIII. Prospettive di ricerca // R?mische historische Mitteilungen. Bd. 18. 1976. S. 5253.].      ,    ,         ,      1250 [125 -     (Opus metricum)   ,      V   VIII.   ,      (Biblioth?que municipale, ms. 67),     XII,       , ,      XI 27  1303 . Opus Metricum. Versus 345354 /Monumenta Coelestiniana. Quellen zur Geschichte des Papstes Coelestin V.. Paderborn, 1921. S. 107.  : Dykmans M. Le crmonial. Vol. II. P. 272. N. 215: Et sic induti et ornati, precedente cruce, processionaliter vadunt ad gradus ante ecclesiam iuxta Sanctam Mariam in Turribus, et ibi in faldistorio sedente summo pontifice, prior diaconorum accipit mitram de capite ipsius et imponit ei regnum, sive coronam rotundam et acutam.].   , ,   ,           ,    ,   ,    ?

     и,  ,  [126 -   X (ibid. Vol. I. P. 212. N. 268): Et sic venit ad portam chori, ubi in stupa lini ligata in corda pendenti ponit ignem, acolito ibi preparante faculam cum lumine.        ,   XI          .  XIV   - . Ibid. Vol. II. P. 399. N. 18: Cum intrat presbiterium ecclesie mansionarius preparat eidem arundinem cum cereo accenso, quem accipit et ponit ignem in stuppa super capita columnarum que ibi stant.    ,    Ottob. lat. 356  : Brinktrine J. Consuetudines liturgicae in functionibus anni ecclesiastici papalibus observandae. M?nchen, 1935. S. 3738.].   X         .     ,    [127 - Guillelmus Durandus. Rationale. IV, VI, 13: In quibusdam basilicis circa medium chori manipulus stupe appenditur, cui pontifex transiens ignem apponit, ut in conspectu populi cito incineretur. Per hoc secundum adventum commemorans, in quo Christus vivos et mortuos et seculum per ignem iudicabit. Nam ignis in conspectu ejus semper ardebit (.:  6:12, 24:4), et in circuitu ejus tempestas valida. Ne videlicet quis male securus existat, quoniam qui in primo blanditur, pro secundo exterret. Quia qui judicandus venit in primo, judicaturus veniet in secundo. Hoc etiam fit, ut pontifex ignem apponens, consideret, quod ipse debet in cinerem redigi, et ornatus eius in favillam converti, et quod quemadmodum stupa facile comburitur; sic etiam facile et quasi in momento presens transit mundus, et concupiscentia eius: quia secundum Iacobum Apostolum vita nostra vapor est, et ad modicum parens, ne forte, qui gloriosus incedit, in temporali gloria delectetur. Nam omnis caro fenum, et omnis gloria eius quasi flos feni.].    (1284)     ( ,   )[128 - Schrick G. Der K?nigsspiegel des Alvaro Pelayo (Speculum regum). Inauguraldissertation. Bonn, 1953. S. 133: Unde sicut vidi, quando dominus papa processionaliter progreditur, manipulo stuppe super columpna in medio chori appenso ignis supponitur, ne forte qui gloriosus incedit in temporali gloria delectetur.].     ,    (13411345), ,                ,        .      ,   ,         ,    ,      :    [129 - Torino. Archivio di Stato. Protocolli rossi 2. fol. 7984 // Dykmans M. Le crmonial. Vol. III. P.462473. Schimmelpfennig B. Papal Coronations in Avignon // Coronations. Medieval and Early Modern Monarchic Ritual / Ed. J.M. Bak. Berkeley, 1990. P. 184.  ,       V  21  1417 .]?

          ?      ,       V (6  1362.)[130 - Dykmans M. Le crmonial. Vol. III. P. 464: (13) Deinde erunt duo diaconi alii sic induti qui conducent papam, unus a dextris, aliis a sinistris, et extenso panno aureo seu paramento supra ipsum papam, existente retro ipsum uno capsello cum tobalea in collo, qui serviet sibi de mitra; (14) Isto ordine dato, papa vadit processionaliter versus altare signando continue, hinc et indi, et dum processit modicum ultra, veniet sibi obviam unus de clericis qui portabit modicum de stuppa supra unam virgulam, quam ibi comburet ter, et dicendo ter: Pater sancte, sic transit gloria mundi. Sed tenetur ab aliquibus quod melius fieret in cadestillo propter presenciam populi, ubi est locus ma(io)ris glo(rie), ut infra ponitur; (15) Et hoc facto, cum papa provenerit ultra versus altare, veniunt sibi obviam tres presbiteri cardinales iuniores quos papa recipiet ad osculum ad os et postea ad pectus, et ultimus aptabit sibi planetam cum magna reverentia. Postmodum revertentur, per ordinem eorum, cum aliis qui sic erunt in processione.   ,       VI (1352)    . Schimmelpfennig B. Papal Coronations. P. 184.       ,    (115)   ,   1316     XXII (13161334), ,        , extra Urbem.        (14), .   VI.: Guidi P. La coronazione dInnocenzo VI // Papsttum und Kaisertum. M?nchen, 1926. S. 571590.].       ,   VI (13421352):         ,     ,   .     ,             .          -     [131 - .    .    XXII 1316      . Dykmans M. Le crmonial. Vol. II. P. 299. N. 35/2: Et sic ornatus cum omnibus veniet ad portam vel ad gradus ecclesie, et ascendet cadafalcum seu pulpitum ligneum ubi inveniet sedem suam solemniter preparatam.     1335  1342.,      (Ibid. Vol. II. P. 299. N. 63; Schimmelpfennig B. Papal Coronations. P. 189).      .].

       ,    ,    :  ,      ,         .         ,            .  ,   ,     ,  ,    :          .[132 - Chronicon Adae de Usk. A.D. 13771404 / Ed. E.M. Thompson. London, 1876. P. 87: In festo Sancti Martini, novus papa pro sui coronacionis solempnitate a palacio Sancti Petri ad ejus ecclesiam descendit, et ad altare Sancti Gregorii, auditoribus vestimenta sibi deferentibus, pro missa investitur. Et in capelle Sancti Gregorii ad hoc egressu capelle sue clericus unam longam cannam cum stupa in summitate gerens, qua stupa ignita per candelam, in hanc vocem clamat: "Pater sancte, sic transit gloria mundi" ac iterato in medio ita bis alciori voce: "Pater sancte, pater sanctissime!" et tercia vice, ad ingressum altaris sancti Petri, trina ita voce: "Pater sancte, pater sancte, pater sancte!" altissima voce; et statim singulis vicibus extinguitur stupa. Prout et in coronacione imperatoris, in summitate glorie sue, cum omni genere artificii eorum ministrorum cujuscunque generis et cloris lapides per latamos sibi offerri solebant, ita ei clamando: "Excellentissime princeps, de quo genere lapidum vis tibi tumbam fieri"?.         .: Schramm P.E. Sphaira, Globus, Reichsapfel. Stuttgart, 1958. S. 86.].

   XV     ,   .      (Usk)    VII:   .  11  1404            . .    ,      . .     .    ,         : " ,    ".     : " ,  ".    ,  ,   . : " ,  ,  ".     .      ,      :  ,   .     :      ,   ,       ,         [133 - Leonardi Dathi Epistolae XXXII, recensente Laurentio Mehus accessit elegantissima Jacobi Angeli Epistola ad Emmanuelem Chrisoloram addita ejusdem vita. Firenze, 1743. P. 81: Dum sic ad altare itur, longo in calamo parum stupae comburitur, interque comburendum qui arundinem hanc fert ad Pontificem versus: Pater, exclamat, sancte sic transit gloria mundi. Flammam inspicit Pontifex, ut qui vocem hanc hauriat. Quid exultas homo ad hujusce amplissimi, et ornatissimi triumphi decus, quod volatile, et pro divina aeternitate nec minimum momentum est? Hanc flammam cum eisdem verbis ter aeque partito repetit spatio.    .: Weiss R. Jacopo Angeli de Scarperia (c. 1360141011) // Medioevo e Rinascimento. Studi in onore di Bruno Nardi. Firenze, 1955. . 803827.].

,       XII (19  1406.),     ..             [134 -      XII  ,    , ,  ,  1415 .       VII (6  1406.)    XII (19  1406.),  V (7  1409.)   XXIII (25  1410.). Finke H. Eine Papstchronik des XV. Jahrhunderts // R?mische Quartalschrift. Bd. 4. 1890. S. 361: Et ibi factis aliquibus oracionibus (papa Gregorio XII) transivit ad capellam S. Gregorii in eadem ecclesia et ibi steterunt aliquamdiu. Et deinde retrocessit idem dominus noster papa, et antequam veniret e converso ad altare predictum, videlicet s. Petri, tunc ter apponebatur stupa in arundinibus et accendebatur et clericus capelle dixit: Sic, pater sancte, sic transit gloria mundi, et sic in dicta capella, videlicet altaris S. Petri, idem dominus noster cantavit missam.     ,      : Eichst?tt. Seminarbibliothek. Ms. 292. K?sters J. Studien zu Mabillons R?mischen Ordines. M?nster, 1905. S. 93: Consecrandus autem extensa super eum mappa procedat signando, ut moris est, ad maius altare et, dum accedit, accenditur stuppa ante papam in cuspide baculi vel arundinis per eum de clericis vel acolitis alta voce dicendo genuflexo ante papam: Pater sancte, sic transit gloria mundi. Et papa stat audiendo et progreditur palusper et iterum eodem modo fit tribus vicibus. .: Dykmans M. Le crmonial. Vol. III. P. 143 N. 6.  ,        XIV  (Dykmans M. Le crmonial. Vol. II. P. 305306. N. 7)    ( In primis ipse  r. 15 tempori congruentis)     , extra Urbem (ibid. Vol. II. P.290305).    , ,      .    ,      .           (K?sters. Studien. S. 98).].     ,            :   ,    ,   ,       :   ,            ,   ,   .         ,    .           [135 - Acta Concilii Pisani / Ed. L. dAchery. Spicilegium. T. VI. P. 334: Et illa die fuerunt multa solemnia, ut puta, de stupibus combustis dicendo: Sic transit gloria mundi.].

      ,   : V (, 26  1409.)[136 -       XIV ,   1400  ( Barb. lat. 570  Bibl. Naz. di Torino F. IV. 14; . Schimmelpfennig B. Die Zeremonienb?cher. S. 120, 377, 411).     ,     : Notandum est quod, quando electus in papam exiens capellam sancti Gregorii vadit processionaliter versus altare, signando continue hinc et inde et dum processit modicum ultra, veniet sibi obviam unus de clericis [capelle], qui portabit modicum de stupa supra harundinem aut virgam, quam sibi comburet ter. Et precedens eum cum stupa sic ardente dicet ter alta voce: "Pater sancte, sic vadit gloria mundi" (Ibid. S. 376377. N. 1).    ,   ,    ,          ,  ,   ,    ,       (Ibid. S. 377 N. 2).      ()     secretarius;      (14131433), ,     1413 .]  V (, 11  1417.).     ,    [137 - Ulrich von Richental. Chronik des Constanzer Concils / Ed. M. R. Buck. T?bingen, 1882. S. 126: Und do er inhin kam, biss uff das fletz, do was ain bischof da, der hett ain grossen steken in siner hand und oben an dem steken ain b?schlein werch. Das z?ndet man an und richt man den steken uff. Das was bald und an stett verbrunnen. Und sang mit luter stimm: Pater sancte, sic transit gloria mundi, das ist: Hailger vatter, also zergaut die er der welt! Do antwort der baupst: Deo gratias!. .: Schimmelpfennig B. Die Zeremonienb?cher. S. 377 N. 2.],      [138 - Ibid. S. 258. N. 8: Attende quod, quando sunt extra capellam, in quadam cana ponitur de stupa et dicitur in medio Vaticani: Pater sancte, sic transit gloria mundi, et secunda vice apud altare sancti Mauritii, tertia vice ad scalam sancti Petri  ante coronationem et coram populo, et ibidem facit milites post coronationem suam.  : ibid. S. 208. .: Schimmelpfennig B. Die Kr?nung. S. 207208.].    II (1458)   :   ,   .  (  )     . ,    [139 - Misciatelli P. The Piccolomini Library in the Cathedral of Siena. Siena, 1924; Schmarsow A. Raphael und Pinturicchio in Siena. Stuttgart, 1880. Le Vite di Pio II e di G. A. Campano e Bartolomeo Platina / A cura di G. C. Zimolo. Bologna, 1964. P. 105. N. 3.    VIII (1484)      . Johannis Burckardi. Liber notarum / Ed. E. Celani. Vol. I. Citt? di Castello, 1906. P. 75.].           (15041507):                ,    [140 - Dykmans M. Loeuvre. Vol. I. P. 70. N. 122: Ante pontificem immediate minister cerimoniarum precedit cum duabus arundinibus, super alteram stuppam, super alteram vero candelam ardentem portans. Et cum pontifex capellam sancti Gregorii exierit, cerimoniarius ad eum conversus ignem stupe immittit, et genuflexus alta voce dicit: Pater sancte, sic transit gloria mundi, quod tertio facit, distincto equali spatio, antequam perveniat ad portam capelle. Procedunt omnes per navim ipsius capelle sancti Gregorii, ubi sepulchra sunt Romanorum pontificum, et cum illam exierint, flectunt ad dextram et per portam, que est ante altare, ingrediuntur capellam et ascendunt etiam ad dextram. Antequam papa cancellos capelle intret, tres ultimi presbiteri cardinales veniunt ei obviam et osculantur eos et pectus pontificis a seniori incipientes; deinde ante diacones assistentes procedunt.].

-       (14841492).  ,      ,  ,  :  ,    ;         ,    .  [141 -     XVIII. .: Moroni. LXX. P. 9293.  XX : Bernhart J. Der Vatikan als Thron der Welt. Leipzig, 1930. S. 349, 364.].    ,   ,        ,  ,       .

  ,         1064  1140 ,     ,   .       , , ,  .      ,   ,    .    ,  ,  ,        .   ,   XIII,    ,  .            ,  XV   .           ,  , , ,           XX [142 - Elze R. Op. cit. P. 41.         25  1414 . Deutsche Reichstagsakten. Bd. VII. G?ttingen, 1956. S. 215: post cujus conclusionem dominus plebanus incendebat stupam sive linum et alte dicebat: serenissime rex, sic transit gloria mundi. St?dtechroniken. Bd. III. S. 344, 363; XI. S. 515. Haimerl F.X. Das Prozessionswesen des Bistums Bamberg im Mittelalter. M?nchen, 1937. S. 97.].  ,          .          [143 -    .: Eichmann E. Weihe; Schimmelpfennig B. Ein bisher unbekannter Text zur Wahl, Konsekration und Kr?nung des Papstes im 12. Jahrhundert // Archivum Historiae Pontificiae. Bd. 6. 1968. S. 4370; Id. Ein Fragment zur Wahl, Konsekration und Kr?nung des Papstes im 12. Jahrhundert // Archivum Historiae Pontificiae. Bd. 8. 1970. S. 323331; Id. Die Zeremonienb?cher. S. 381 (       ); Maccarrone M. Die Cathedra Sancti Petri im Hochmittelalter // R?mische Quartalschrift. Bd. 75. 1980. S. 196197; Boureau A. La papesse Jeanne. P., 1988. P. 108ss.; Herklotz I. Der mittelalterliche Fassadenportikus der Lateranbasilika und seine Mosaike. Kunst und Propaganda am Ende des 12 Jahrhunderts // R?misches Jahrbuch f?r Kunstgeschichte. Bd. 25. 1989. S. 4648.],  ,         .




 


   ,       ,          [144 - LP. Vol. II. P. 296. His aliisque laudibus sollempniter peractis, clamide coccinea induitur a patribus et thyara capiti eius imposita, comitante turba cum cantu Lateranum vectus, ante eam porticum quae est ab australi plaga ad basilicam Salvatoris quam Constantinianam dicunt adducitur; equo descendit, locaturque in sede quae ibidem est, deinde in patriarchali, ascendensque palatium, ad duas curules devenit. Hic baltheo succingitur cum septem ex eo pendentibus clavibus septemque sigillis, ex quo sciat se secundum septiformem Spiritus sancti gratiam sanctarum aecclesiarum quibus Deo auctore praeest regimini in claudendo aperiendoque tanta ratione providere debere quanta sollempnitate id quod intenditur operatur. Et locatus in utrisque, data sibi ferula in manum, per caetera palatii loca solis pontificibus Romanis destinata, iam dominus, vel sedens vel transiens, electionis modum implevit.       ,   : LP. Vol. III. P. 144.].

    (, , )    ,       ,            .         II (10991118)  II (11241130)       .  .

II   13  1099    ..     ,    .         .        :           ,    ,           .         ,     ,  .       ,   ,     , ,     .   ,        ,  , ,    .,   ,           ,    .     ,   ,  ,    ,    ,           [145 - LP. Vol. II. P. 297. Maccarrone M. Romana Ecclesia Cathadra Petri. Vol. II. Roma, 1991. P. 1312. N. 192.].       :    ,   (.. II)  , ,      [146 - LP. Vol. II. P. 328. N. 8.].

        ,   II        ,         ,     .    , , ,  , sedes marmorea,  ,    ,    .        , ,      .      ,        [147 - LP. Vol. II. P. 327: Etenim ipse cum quibusdam consentaneis suis et aliquibus de curia Lambertum Hostiensem episcopum papam acclamaverunt; deinde in symis quae ante aecclesiam beati Silvestri sitae sunt sine mora eum composuerunt.    ,    (Op. cit. P. 1313),    ,    .  ,    ,    . ,       : Unde licet maxima discordia et tumultus emerserit, tamen postea pacificatis omnibus et ad concordiam redactis in papam Honorium sublimatur. LP. Vol. III. P. 171.].        :          ,      .       ,       () .         .   ,      ,      .  ,       ,    .

 II  :       .     ,        ..    :      ,       II,    ..  symae  sygmae    ,        ,   C.  ,  ,     [148 - S.Bernardi vita prima. l. II. Cap. 7 (PL. Vol. 185. Col. 268269): Qui vero in parte catholica erant, electum suum solemniter ordinatum collocaverunt in cathedra et per loca illa, in quibus sessiones habent ex antiqua consuetutine Romani pontifices circumduxere, et pro tempore honor debitus apostolicae adfuit dignitati.    II, -  II       : Sedes pontificum contrivit (Codex Uldarici / Ed. Ph. Jaff // Bibliotheca rerum Germanicarum. Bd. V. Berolini, 1869. S. 248).  contero   ,     ,        ,    ,   , ,       . ,       . Maccarrone M. Op. cit. P. 1314.].

   .  ,        , sessiones,   .           II (1130),  ,     . ,  , II ( , 11301138),     [149 - Albino. LC. Vol. II. P.123125. N. 3; Cencio. Ibid. Vol. I. P. 311313 (XLVIII.77).    : Schimmelpfennig B. Ein bisher unbekannter Text. S. 4370; : Id. Ein Fragment zur Wahl. S. 323333.   : Mortuo Romano pontifice et sepulto conveniunt episcopi, presbiteri, diaconi cardinales in loco celebri, et perscrutata omnium cardinalium voluntate ab aliquibus de ipsis, in quem major pars convenerit cardinalium, ipsum archidiaconus vel prior diaconorum de pluviali ammantat rubro et electo nomen imponit. Quem duo de majoribus cardinalibus addextrant usque ad sedem lapideam que dicitur Stercorata vel Stercoraria, que est ante porticum basilice Salvatoris patriarchii Lateranensis, et in ea eundem electum honorifice idem cardinales ponunt, ut vere dicatur: Suscitat de pulvere egenum, et de stercore erigit pauperem, ut sedeat cum principibus et solium generale teneat. Post aliquantulam horam stans juxta eandem sedem electus accipit de gremio camerarii tres pugillatas denariorum et proicit dicens: Argentum et aurum non est mihi ad delectationem, quod autem habeo hoc tibi dabo. Tunc accipit ipsum electum prior basilice Salvatoris patriarchii Lateranensis cum uno ex cardinalibus, vel uno ex fratribus suis. Venientibus autem juxta ipsam basilicam Salvatoris per porticum acclamatur: Dompnum N. sanctus Petrus elegit, et sic ducunt eum usque ad sacrosanctum altare ejusdem basilice. Intrantibus autem ecclesiam, ab universis subdiaconibus cum eorum priore et primicerio cum scola cantorum, qui ubi electio celebrata est adesse debent, cantatur Te Deum laudamus usque in finem dum jacet in oratione ante supradictum altare. Qua finita, a cardinalibus episcopis vel presbiteris ad sedem majorem ipsius basilice ducitur, et in ea ut dignum est, ponitur. In qua sede dum sedet electus, recipit omnes cardinales et quos sibi placuerit ad pedes et postea ad osculum pacis. Quibus peractis, ab ipsa sede judices electum ducunt, et procedit omnis illa multitudo cum electo circumdato ab omnibus cardinalibus, subdiaconibus et primiceriis cum scola per domum que dicitur Major. Ubi vero ventum fuerit ante basilicam sancti Silvestri super cujus arcum qui sustentatur duabus columpnis porfireticis est ymago Salvatoris que a quodam judeo percussa in fronte emanavit sanguinem, sicut hodie cernitur, ad quam judices electum ducunt. Idem electus sedet ad dexteram in sede porfiretica, ubi prior basilice sancti Laurentii in Palatio dat ei ferulam, que est signum regiminis et correctionis, et claves ipsius basilice et sacri Lateranensis palatii, quia specialiter Petro principi apostolorum data est potestas claudendi et aperiendi et ligandi atque solvendi, et per ipsum apostolum omnibus Romanis pontificibus; et cum ipsa ferula et clavibus accedit ad alteram sedem similem et ejusdem lapidis, et reddit eidem priori tam ferulam quam ipsas claves. In qua dum aliquantula mora pausat, cingitur ab eodem priore rubeo cingulo in quo dependet bursa purpurea in qua sunt XII sigilla pretiosorum lapidum et muscum. Qui siquidem electus illis duabus sedibus sic sedere debet ac si videatur inter duos lectulos jacere, id est, ut accumbat inter principis apostolorum Petri primatum et Pauli doctoris gentium predicationem. In cingulo notatur castitatis continentia, in punga gazofilacium quo pauperes Christi nutriantur et vidue, in XII sigillis XII apostolorum precepta signantur. Muscum includitur ad percipiendum odorem, ut ait apostolus: Christi bonus odor sumus Deo. In qua sede dum sedet electus recipit omnes officiales palatii ad pedes et postea ad osculum. Et tunc ibidem sedens recipit de manu camerarii argenteos nummos, et proicit eos super populum. Hoc facto, tertio dicendo: Dispersit dedit pauperibus, justitia ejus manet in seculum seculi, demum procedit per ipsam longam porticum sub yconas apostolorum que per mare romam venerunt nullo ductore, et intrat basilicam sancti Laurentii. In qua postquam peregerit prolixam ante proprium et speciale altare orationem, pergit ad papalem cameram, ubi cum pro sua voluntate pausaverit, pergit ad mensam.].

        (1189)   (1192),      [150 - Der J. The Dynastic. P.136146.].

 ,        .              .         ,  stercorata vel stercoraria,     ,    .  ,    -   ,    :        ,     .   ,           .      :     N.   Te Deum laudamus, ,   ,        .   , ,      .      (  ) .  ,    ,    ,  ,     .           [151 - Descriptio Lateranensis Basilicae // Valentini R., Zucchetti G. Op. cit. Vol. III. P. 338; Schimmelpfennig B. Ein bisher unbekannter Text. S. 63. Anm. 28.].      ..    , I (314337),   .   ,    . ,      , Sancta Sanctorum,        ,    I     ,   [152 -      ,        (zwischen zwei St?hlen sitzen),       . Maccarrone M. Op. cit. P. 1318. N. 198.].

  .  , ..   ,               .      ,   ,      .   ,         ,          .     ,     ,             [153 - Presbiterium    ,       .].      ,      .     ,     ,  : ,  ;     . (2  9: 9,  111: 9).          ,       ,     ..          ,       .

                .     - .      :        ,  ,      .      .          .   -,      .  ,    ,       ,        (frigium)   .             .     - ,  ,    .    ,    ,        , presbiterium[154 - Albino. LC. Vol. II. P.123124. N. 3; Cencio. LC. Vol. I. P. 311 b.].   [155 - .:  112, 78.   stercorata vel stercoraria; ,      stercorata.       Pio IV (1560),          ,          ,     . DOnofrio C. La papessa Giovanna. Roma e papato tra storia e leggenda. Roma, 1979. . 148149. Fig. 9495.].

     .  , ,     ,             ,    .




  


               : stercorata  stercoraria.     .          (2:8),  ,      ,    ,   ,       [156 - Liber diurnus Romanorum pontificum / Ed. Th. E. von Sickel. Wien, 1889. S. 104: Neque enim hoc mea merita, karissimi, quae nulla sunt, sed vestrae Christianitatis vota apud altissimum promeruerunt quod in me indigno desuper cernitis exultantes, ut nimirum omnipotens de terra inopem et de stercore pauperem sublimaret, prerogativam sacerdotii concederet dispensatoremque suae constitueret familiae. .: Maccarrone M. La cathedra. P. 1315. N. 196.].   de stercore pauperem,        85    , Liber diurnus,        [157 - Guilelmus Neubrigensis. Historia Anglicana // MGH. SS. XXVII. S. 228: De quo dicendum est, quomodo tamquam de pulvere elevatus sit, ut sederet in medio principum et apostolice teneret solium glorie.       . .].

    ?  .    ,           XII.    ,        IV (11541159)  ,   ,   .    III (11451153)[158 -   (Blaise A. Dictionnaire latin-fran?ais des auteurs chrtiens. Strasbourg, 1954. P. 775)  de stercore ( 112:7)  , .].      ,    ,    .         , sedes stercorata,    XII (,   ).

  , ,    , -   ,        stercus: , , , , [159 -        ,       :     ,      ,    ,  ,        . -       .  : Gayda G. Vitae pontificum Romanorum. Roma, 1932. . 151152. : Boureau A. La papesse Jeanne. P. 29.].               [160 - .: Ibid. . 104.]




  .


   .

   ,     (https://www.litres.ru/pages/biblio_book/?art=66027619)  .

      Visa, MasterCard, Maestro,    ,   ,     ,  PayPal, WebMoney, ., QIWI ,       .



notes








1


        ,              XIII: Paravicini Bagliani A. Medicina e scienze della natura alla corte dei papi nel Duecento. Spoleto, 1991.




2


Id. I testamenti dei cardinali del Duecento. Roma, 1980.




3


Id. Medicina. P. 281326.




4


Brown E.A.R. Death and Human Body in the Later Middle Ages: The Legislation of Boniface VIII on the division of the Corpse // Viator. Vol. 12. 1981. P. 221270; Id. Authority, the Family, and the Dead in Late Medieval France // French Historical Studies. Vol. 16. 1990. P. 803832; Santi F. Il cadavere e Bonifacio VIII, tra Stefano Tempier e Avicenna. Intorno ad un saggio di Elizabeth Brown // Studi Medievali. Terza serie. Vol. 28. 1987. P. 861878.




5


Elze R. "Sic transit gloria mundi": la morte del papa nel medioevo // Annali dellIstituto storico italo-germanico in Trento. Vol. 3. 1977. P. 2341.     : Id. "Sic transit gloria mundi". Zum Tode des Papstes im Mittelalter // Deutsches Archiv f?r Erforschung des Mittelalters. Bd. 34. 1978. S. 118.     .




6


Ibid. P. 36.




7


 ..   .     . ., 2015 (   1957 ).




8


Roma anno 1300. Roma, 1983; Herklotz I. "Sepulcra" e "monumenta" del Medioevo. Roma, 1985; Gardner J. The Tomb and the Tiara. Curial Tomb Sculpture in Rome and Avignon in the Later Middle Ages. Oxford, 1992.




9


Maccarrone M. Vicarius Christi. Storia del titolo papale. Roma, 1952; Id. Studi su Innocenzo III. Padova, 1972; Id. Romana Ecclesia Cathedra Petri. 2vv. Roma, 1991. Ladner G.B. Die Papstbildnisse des Altertums und des Mittelalters. 3vv. Citt? del Vaticano, 19411984; Id. Die Anf?nge des Kryptoportr?ts // Von Angesicht zu Angesicht. Portr?tstudien. Festschrift f?r Michael Stettler. Bern, 1983. S. 7897; Id. Images and Ideas in the Middle Ages. Selected Studies in History and Art. 2vv. Roma, 1983.




10


Niehans P. La snscence et le rajeunissement. P., 1937.      ,    XII 5  11  1954.,         Osservatore Romano. 6 1955.      ,       . 17     ,        ,    .    ,    :                   1954 . 8 1958      ,        . DOrazi L. Pio XII. Bologna, 1984. P. 250.




11


Schimmelpfennig B. Die Zeremonienb?cher der r?mischen Kurie im Mittelalter. T?bingen, 1973; Dykmans M. Le crmonial papal de la fin du Moyen Age ? la Renaissance. 4vv. Bruxelles, Rome, 19771985; Id. Loeuvre de Patrizi Piccolomini ou le crmonial papal de la premi?re Renaissance. 2vv. Citt? del Vaticano, 19801982.




12


       :   ,  . ,   11401143. (LC. Vol. II. P. 141174);   1189  (LC. Vol. II. P. 123137)   1192  (Romanus ordo de consuetudinibus et observantiis = Liber Censuum LVIILVIII. LC. Vol. I. P. 290311);   X 12721273. (Dykmans M. Le crmonial. Vol. I. P. 155218); XIV ,   XIIIXIV. (Ibid. Vol. III); XV    (Ibid. Vol. IV. P. 69288);     (Ibid. Vol. III. P. 262335);     14841492. (Id. LCuvre).         .: Schimmelpfennig B. Die Zeremonienb?cher. S. 116 (,   ); 3035 ( X); 62100 (XIV ); 107117 (XV ), 120126 (  ).




13


Die Briefe des Petrus Damiani. Brief 108 / Ed. K. Reindel. Bd. III. M?nchen, 1989. S. 188200.     , Cur papa non diutius vivat,       .                 ?   .   .: Lucchesi G. Per una Vita di S. Pier Damiani. Componenti cronologiche e topografiche. Vol. 2. Cesena, 1972. Nr. 189; Id. Clavis S. Petri Damiani. Faenza, 1970. P. 83.  : Bultot R. La doctrine du mpris du monde. Vol. IV. Le XIe si?cle. Louvain-Paris, 1963. P. 7177; Cacciamani G. De brevitate vitae pontificum Romanorum, et divina providentia // Vita monastica. Vol. 26. 1972. P. 226242; Colosio I. Riflessioni di S. Pier Damiani sulla morte dei papi // Rivista di ascetica e mistica. Vol. 3. 1978. P.240245; Schmidt T. Alexander II. (10611073) und die r?mische Reformgruppe seiner Zeit. Stuttgart, 1977. S. 181182.




14


   II,    1  1061.   ,   VII (10731085),     ,    ,  . ,   ,       ,    II (10611064).




15


Die Briefe. S. 189: Aliquando certe, si rite teneo, a me sollicite requisistis, quae michi causa videretur, cur apostolicae sedis antistes nunquam diutius vivat, sed intra breve temporis spacium diem claudat extremum, adeo ut post beatum Petrum apostolum, qui per quinque circiter annorum lustra presedit, nemo postmodum Romanorum pontificum hoc spacium praesulatus aequaverit, modernis immo temporibus vix quispiam in predictae sedis culmen evehitur, qui metam quattuor vel ut multum quinque transcendat annorum.  II           . ., ,    . ,   (PL. T. 144. Col. 1009)   I 12 (PL. T. 144. Col. 214). Schmidt T. Op. cit. S. 181).    II   .    ,           1059 (ibid. S. 63).  ,    ,         V (10451046)        IX (10481054).  IX (10571058)      - ,       .




16


 ,     . Disceptatio Synodalis. MGH. Libelli de lite. Bd. I. S. 79: Percurre mecum aecclesiasticae antiquitatis historias, Romanorum presulum catalogum studiose disquire.  . : Liber Pontificalis. Vol. I. P. 118 (: LP): Petrus ingressus in urbe Roma, Nerone Cesare, ibique sedit cathedram episcopatus ann. XXV m. II d. III. . : Catalogo Liberiano // LP. Vol. I. P. 3: Petrus ann. XXV mens. I d. VIII. : DACL. Vol. 14/1. Paris, 1938. P. 844845.  25       . Klauser Th. Die Anf?nge der r?mischen Bischofsliste // Bonner Zeitschrift f?r Theologie und Seelsorge. Bd. 8. 1931. S. 210211.     . :             42 ,         67  68 ,   ,          25 . Schmidt C. Studien zu den Pseudo-Clementinen. Leipzig, 1929. S. 359 ff. .  Caspar E. Die ?lteste r?mische Bischofsliste. Kritische Studien zum Formproblem des eusebischen Kanons sowie zur Geschichte der ?ltesten Bischofslisten und ihrer Entstehung aus apostolischen Sukzessionsreihen. Berlin, 1926. S. 208.




17


   LP    (  ,   I,   LP. I. P. CCLXCCLXII;  7951458.: ibid. II. . LXXVLXXVIII).     .   I (795)    21 :  I (314335),  I (440461)   I (772795).    (23, 33%)   10  20 ,   (72, 22%)  ,     ,   -,      .    ( III, 795.)    II  II (10581061)  ,     : 58  63  (92%)   10 ,   (8%)  1120 .      22  (37%)     .      .   II (9991003)   II (10581061)     .    17       ,   9981061.,  (47%)    (   ).       12 .    ,    ,     .   ,     10451061.,     ,     ,    .  ,  9981044.     77 ,    (10451061.)    .    24  ( II)   ,      ( IX).




18


  ,  , .       .   38    ,    67  (LP. I. 118; 119. N. 12).




19


Die Briefe. S. 189: Quod considerantibus prodigialis, ut ita loquar, stupor oboritur, quoniam haec breviter vivendi necessitas, quantum ad nostram notitiam, in nulla alia totius orbis aecclesia reperitur.




20


Ibid. S. 190: Sed quispiam fortassis obiciat, cur et regibus haec eadem vivendi brevitas non occurrat? Nam et Octavianus Augustus quo imperante salvator mundi de virgine nasci, et David rex, de cuius stirpe dignatus est propagari, alter quinquaginta sex, alter quadraginta annorum curriculis in regali fastigio floruerunt. Post quos et alii videlicet utriusque regni principes, etsi minuscule, non tamen ad instar Romanorum pontificum brevissima regnaverunt temporum quantitate.




21


Ibid. S. 190: Sed in quantum mortalibus divinae dispensationis revelatur archanum, videtur nobis, quia idcirco hoc iudicii caelestis ordo disponit, ut humano generi metum mortis incutiat, et quam despicienda sit temporalis vitae gloria, in ipso gloriae principatu evidenter ostendat. Quatinus dum praecipuus hominum tam angusti temporis compendio moritur, tremefactus quisque ad praestolandi sui obitus custodiam provocetur, et arbor humani generis, dum cacumen ac verticem suum tam facile corruisse considerat, flatu concussa formidinis in suis undique ramusculis contremiscat.




22


Ibid. S. 192: Et sicut sol, quia solus lucet, si eclipsin forte sustineat, presto necesse est, ut tenebras totus ubique mundus incurrat, sic papa cum ex hac vita recedit, ilico quia unus in mundo est, longiqua regnorum spacia mortis eius fama percurrit. Et consequens est, ut quos tam sublimis singularisque personae casus obturbat, propriae quoque vocationis exitum tremefactis visceribus expavescant.




23


Ibid. S. 190191: Ad quod facile respondetur, quia cum unus omni mundo papa praesideat, reges autem plurimos in orbe terrarum sua cuiusque regni meta concludat, quia quilibet imperator ad papae vestigia corruit, tanquam rex regum et princeps imperatorum cunctos in carne viventes honore ac dignitate praecellit. Unde quolibet rege defuncto aministratione eius regnum tantummodo, cui praeerat, destituitur, cum vero sedis apostolicae pontifex moritur, universus tamquam communi patre mundus orbatur. Quid enim Africa de regibus Asiae, aut quid Ethiopia de principibus sentit Hesperiae? Nam, sive moriantur, sive vivant, quia procul a se remoti sunt, utrumque indifferenter ignorant. Ibid. S. 191192: Porro quia terreni principes regni sui quisque, ut dictum est, limitibus includuntur, causa non est, cur per alienas mundi provincias eorum obitus diffundatur; papa vero, quia solus est omnium aecclesiarum universalis episcopus, cum luce privatur, mors eius per ampla terrarum regna diffunditur.




24


Ibid. S. 190191: Seculares ergo principes quia diversae mortis casibus exponuntur, cor audientium eorum exitu non terretur; papae vero vita, quia sola naturalis obitus lege concluditur, eius ex hac vita transitus sine gravi formidine non auditur.




25


Ibid. S. 192199.




26


Ibid. S. 188: Cur papa non diutius vivat et quod hominum usibus quaeque creatura deserviat. .    .




27


Ibid. S. 199: Quid autem sine his sit homo, perspicue diffinit scriptura, cum dicit: Stelle non sunt mundae in conspectu eius, quanto magis homo putredo et filius hominis vermis? .:  25: 5. Unde et Abraham cum ad summae collocutionis culmen attollitur, cum divinae familiaritatis gratiam peculiariter promeretur, huius humilitatis recordatione deprimitur, cum dicit: Loquar ad Dominum meum, cum sim pulvis et cinis? .:  18: 27.




28


Ibid. S. 200: Nam et apud Grecos haec tenere consuetudo perhibetur, ut cum imperator, quis in dignitate creatur, mox ut imperialibus fuerit infulis redimitus, coronae simul ac sceptri gloria decoratus, cum denique procerum vallatur obsequiis, cum excipitur modulantibus psallentium choris, quidam sibi praesto fit obvius, qui videlicet una manu vasculum plenum mortuorum ossibus ac pulveribus offerat, in alia vero stuppam lini suptiliter pexam ac pilis pensilibus molliter demolitam, cui protinus ignis adhibetur, et repente in ictu oculi flamma subito vorante consumitur, ut in altero debeat considerare, quod est, in altero valeat videre, quod habet. In cineribus siquidem se cinerem recognoscit, in stuppa iam colligit in die iudicii, quam subito mundus ardebit. Quatinus dum se simul ac sua tam vana tam floccipendenda considerat, de imperialis culminis ascenso fastigio nullatenus insolescat. Et dum possessor atque possessio subiacere communi omnium casui non ambigitur, iam quasi de singulari dignitatis apice, qui ad summa provectus est, non infletur.   .: Treitinger O. Die ostr?mische Kaiser und Reichsidee nach ihrer Gestaltung im h?fischen Zeremoniell. Jena, 1938. S. 148; .  ,              ,      ( 130). Rentschler M. Griechische Kultur und Byzanz im Urteil westlicher Autoren des 11. Jahrhunderts // Saeculum. Bd. 31. 1980. S. 108. Briefe. S. 200. N. 30.




29


Ibid. S. 200: Pulchrum ergo mundanae conditionis ordinem homo consideret, et dum suis usibus omnia cernit attribui, non sibi sed suo referat gratias conditori. Lenocinantem mundi gloriam sub iudicii sui calcibus deprimat, vigorem carnis aridum iam pulverem credat, diem suae vocationis tanquam speculum suis semper obtutibus anteponat, districtum ultimae discussionis iudicium contremiscat. Quatinus dum nunc creatoris sui legibus subditur, qui inter creaturas, quae terrenae sunt, videtur insignis, in caelesti quoque gloria veraciter sit sublimis.




30


   ,     universalis episcopus. Ryan J. J. Saint Peter Damiani and His Canonical Sources. Toronto, 1956. P. 103105. Hofmann K. Der Dictatus Papae Gregors VII. Paderborn, 1933. S. 34. . : L?we H. Kaisertum und Abendland in ottonischer und fr?hsalischer Zeit // Historische Zeitschrift. Bd. 196. 1963. S. 529562.




31


Papa brevis vox est, sed virtus nominis huius / Perlustrat quicquid arcus uterque tenet. Versus 669670. Grauert H. Magister Heinrich der Poet von W?rzburg, und die r?mische Kurie. M?nchen, 1912. S. 91.




32


Briefe. S. 192: Ubi notandum, quam velit omnipotens Deus Romani pontificis vitam hominibus in aedificatione prodesse, cuius etiam mortem decrevit saluti gentium ministrare.




33


    1057  (ibid. Bd. II. S. 57 N. 48)  ,   ,      ,     ,   : Porro quia ad Lateranense palatium a diversis populis de toto terrarum orbe confluitur, necesse est, ut ibi prae ceteris uspiam locis, recta semper vivendi sit forma, districta teneatur assidue sub honestis moribus disciplina.




34


Ibid. Bd. III. S. 192: Quanto studio debet lucris animarum, dum advivit, insistere, cuius etiam mors providetur ad creatorem suum animas hominum revocare, ut dum se patrem orbis esse considerat, ab inculcanda tot filiis hereditate desidia non torpescat.




35


De Heusch L. E


crits sur la royaut sacre. Bruxelles, 1987. . 232.     . : Id. The Sacrificial Body of the King // Fragments for a History of the Human Body / d. M. Feher et al. Vol. III. New York, 1989. P.387394.




36


LP, II, 297: Dum haec Romae agerentur, Albertus, Allatrinus episcopus, quicquid affuturum esset per oraculum vidit. Religioso cultu quedam persona ibi apparuit, quae interroganti quis domno Urbano succederet, respondit: "Rainerius. Ut quid? inquit. Propter fidem et constantiam, ait ille, elegit eum Dominus". Et iterum: "Putasne, inquit ille, vivet?" "Vivet, ait, sedebitque". Et ostendit id scriptum: Quater quaterni ternique. Episcopus sciturus rem Romam venit. Quem ut vidit intronizatum et papam: Quod vidi, inquit, Deo gratias, video; et tu quantum vives videas. Et ait: Quater quaterni ternique. Hoc numero X et VIIII annorum tempus exprimitur; et cum tot dies, ebdomadae et menses eo superstite iam transierint, vitam eius ad totidem annos produci per Dei gratiam expectamus.




37


LP. II. P. 323: Sed nulla potentia longa.




38


Bernardus Claraevallensis. Epistola 238 // PL. 182. Col. 430431: In omnibus tamen operibus tuis memento te esse hominem, et timor eius qui aufert spiritum principum semper sit ante oculos tuos. Quantorum in brevi Romanorum pontificum mortes tuis oculis aspexisti? Ipsi te praedecessores tui tuae certissimae et citissimae decessionis admoneant, et modicum tempus dominationis eorum, paucitatem dierum tuorum nunciet tibi. Jugi proinde meditatione inter huius transeuntis gloriae blandimenta memorare novissima tua, quia quibus successisti in sedem, ipsos sine dubio sequeris ad mortem. Jacqueline B. Episcopat et papaut chez saint Bernard de Clairvaux. Sainte-Marguerite-dElle, 1975. P. 196.  :  .  ,        25 ,      III " " (lib. 3. cap. 2. sect. 5. epist. 104),   ,        .      238,      25 ,      . Cancellieri F. Storia de solenni possessi dei sommi pontefici detti anticamente processi o processioni dopo loro coronazione dalla basilica Vaticana alla Lateranense. Roma, 1802. P. 54. N. 1.




39


Bernardus Claraevallensis. De consideratione. II, IX, 18.  contemptus mundi .: Bultot R. Op. cit.; Sot M. Mpris du monde et rsistance des corps aux XIe et XIIe si?cle // Mdivales. Vol. 8. 1985. P. 617.




40


Johannis Saresberiensis episcopi Carnotensis Policratici sive De nugis cvrialivm et vestigiis philosophorum libri VIII. VIII. XXIII / Ed. C.I. Webb. Oxford, 1909. P.814815.




41


Giovanni di Salisbury. Policraticus. Luomo di governo nel pensiero medievale. Milano, 1984. . 297298.            ,   .        ,        . Rationale divinorum officiorum. III, XVII, N. 4. Venetiis, 1568.




42


Francesco Petrarca. Le Familiari. IX, 5 / ed. V. Rossi. Firenze, 1933. P. 229. Dotti U. Un copricapo pi? leggero per Bonifacio VIII // Belfagor. Vol. 32. 1977. P. 459462.     -   (1969),   VIII      (    !)     .  ,  :   !.




43


Robertus de Torineio. Chronica // MGH. SS. Bd. VI. S. 531.




44


    25  ,    ,  .   ,       V (13621370):   ,     ,     . Revelationes Sanctae Birgittae. Reuelaciones extrauagantes. ap. XLIV / d. L. Hollmann. Uppsala, 1956. P. 160.




45


Magri D. Hierolexicon. Roma, 1677. P. 444: .      ,         :  ,     . .: Sarnelli P. Lettere Ecclesiastiche. Vol. VI. Venezia, 1716. P. 7173 (Lettera XXXVI: perch si dica del Papa: Non videbit dies Petri).    ,    ,    . Mezzadri B. Dissertatio critica-historica de vigintiquinque annis Romanae Petri Cathedrae adversus utrumque Pagium. Romae, 1750; Papenbroch D. Conatus chronico-historicus ad catalogum Romanorum pontificum. AASS. Maii VIII. Col. 14.     ,     Non videbis dies Petri,   ,      25 ,   ,        . Cancellieri F. Op. cit. P. 54.




46


Antoninus, archepiscopus Florentinus. Chronicon. Titulus XXII. Cap. VII. Lugduni, 1586. P. 486: Benedictus autem Apostaticus relictus ab omnibus in insulam Paniscolae cum paucis se contulit, ubi manens in sua pertinacia transivit annos Petri ad cumulum suae damnationis: nec mirum, quia non in sede Petri, moriensque docuit eligendum unum.




47


 : Roma, C. Sweynheym, A. Pannartz, 1468 (= Hain-Copinger *13939).       20  (14681488).    : Rodorici episcopi Zamorensis Speculum vitae humanae intermixto de brevitate vitae pontificum Romanorum. Lib. II. Cap. 17. Frankfurt, 1689. S. 201257.                ,      . .: OMalley J.W. Praise and Blame in Renaissance Rome. Rhetoric, Doctrine, and Reform in the Sacred Orators of the Papal Court, c. 14501521. Durham, North Carolina, 1979. P. 179.




48


Rodorici. Op. cit. P. 226: De causis et rationibus huius brevitatis vitae in eisdem summis Pontificibus, potius, quam in aliis Monarchiis et Principatibus Rapiuntur quidem summi praesules, et citissime post assumptionem moriuntur: adeo ut post eorum praecessorem Petrum Apostolum, qui per quinque circiter annorum lustra Ecclesiae praefuit, nullus post cum Successor hoc spatium pontificatus aequavit Quinimo si moderna libet tempora contemplari: vix ad Romanum sedis culmen evehitur, qui paucorum metas transcendat annorum.




49


Ibid. . 230: in dimidio annorum suorum ab hac luce subtractus; 230: sed et cum aequissimus arbiter existat, ita suis ministris et fidelibus vitam distribuit, ut nec alter ex recepto beneficio superbiat, nec alii ejus felicitati invideant; 226: Quae siquidem brevis vitae necessitas, cum dignitati annexa videatur, merito apud homines natura ipsa vivere cupidos, praecipue sedentes in ea cathedra omnium mortalium infeliciores, et calamitosiores reputandi sunt.




50


Ibid. . 250: Inferimus brevissimas duas conclusiones. Prima est, quod Romanus Pontifex recte et pie praesidens, licet paucis annis post Papatum in mundo fuerit, longo tamen tempore vivit, cujus ratio est, quia totum tempus sui pontificatus sibi lujcratus est, fuitque sibi idem tempus vivum. Secunda conclusio est, quod si Romanus Pontifex non recte nec pie in Papatu vixerit, licet centum annis in eodem Pontificatu fuerit, tamen non diu, imo brevissimo tempore censendus est praesidere: cujus ratio est, quia residuum imo totum tempus sui pontificatus mortuum est. . 251: Papa igitur, si inutiliter et reprehensibiliter in Papatu vivit, parum vivit. . 256: Cum ergo Romanus Pontifex pie regit, semper in ejus meditatione mortem praestolatur, illamque exoptat, quare recte parum vivit, quia parum vitam existimat.




51


Ibid. . 249: Dicimus enim, quia hac utilitate ex tali verisimili timore provenienti non eget Ecclesia; Plusque moeroris et plurimorum florentium juvenum praematura morte concipimus, quam ex senis unius naturali morte, maximis curis et solicitudinibus constipati.




52


Ibid. . 249. Or per pi? grado suo, per pi? suo merto / Fa forza al tempo e lo ritorna indietro / Perch ei varchi dassai gli anni di Pietro.     1 1546 . . : Besso M. Roma e il Papa nei proverbi e nei modi di dire. Roma, 1904. . 201.




53


    ,     ,   120 , De vita hominis ultra CXX annos protrahenda, .: Marini G. Degli archiatri pontificij. Vol. I. Roma, 1784. P. 339.




54


    ,  -   VIII   ,      :     , non videbis dies Petri,  ,     25   . ;     ,    :  , Non est de fide. Moroni. Vol. LXXXVI. P. 68. Storia degli Antipapi. T. 2. Napoli, 1754. P. 264. Besso M. Op. cit. P. 200.




55


Burio G. (Guillaume de Bury). Romanorum pontificum brevis notitia. Padova, 1726. P. 364: Sint licet assumpti uvenes ad Pontificatum, Petri annos potuit nemo videre tamen.




56


Simone de Magistris. Acta martyrum ad Ostia Tiberina. Roma, 1795. . 418: ut Ecclesiae prodessent diutius Petri Cathedram tenuerunt; idque divinitus renovatum conspicimus in Pio VI. Cancellieri F. Op. cit. P. 54. N. 3.




57


Moroni. LIV. . 112: Septimus ille hic est factus, qui rector in orbe / componet fausto numine cuncta, Pius. /Sextus ut ante Pius Petri superavit et annos, / Sic Sexti superet Septimus ipse dies. .: Besso M. Op. cit. P. 200201.




58


Bouillet M.N. Dictionnaire universel dhistoire et de gographie. P., 1851 (8a ed.). P. 1343.  Robert    32 .     -    .




59


Huetter L. Iscrizioni della citt? di Roma dal 1871 al 1920. Vol. II. Firenze, 1959. P. 295297.




60


Besso M. P. 200201. .: Schmidt T. Op. cit. S. 183.




61


      Oldoni . Gerberto e la sua storia // Studi Medievali. Serie 3. Vol. 18. 1977. P. 629704; Id. A fantasia dicitur fantasma (Gerberto e la sua storia) // Ibid. Vol. 21. 1980. P. 493622; Vol. 24. 1983. P. 167245. . : Rich P. Gerbert dAurillac, le pape de lan mil. P., 1987; Gerberto. Scienza, storia e mito. Bobbio, 1985.




62


Guillelmus Godellius. Chronicon // MGH. SS. Bd. XXVI. S. 195: Huius vero nunc antistitis sepulcrum fertur tale indicium de Romani pontificis morte conferre, ut paululum, antequam ipsius instet finis, tantam de se humoris inundantiam effundat, ut in circuitu sui lutum faciat. Si vero cardinalis aliquis vel persona quelibet magna in cetu clericorum summe sedis migrare per mortem debet, super se sepulchrum tantum aque emittat, ut irrigari videatur. Hec de prefato Gerberto papa ab aliis audivi; utrum vero sint subnixa veritate, lectoris arbitrio inquirenda derelinquo.




63


               .          ,    ,        ,    -   . ,       ,    ,   -      , ,     ,         .  .   / . .. . ., 2020. . 143. .    : MGH. SS. Bd. XXIII. S. 777: Quod autem tumba eius guttas quasi lacrimarum emittat, quando aliquis papa vel aliquis cardinalis magnus mortuus est, satis probatum est et satis vulgatum.




64


Diacono Giovanni. Liber de Ecclesia Lateranensi // Valentini R., Zucchetti G. Codice topografico della citt? di Roma. Vol. III. Roma, 1946. P. 348: In eadem quoque porticu iacet Gerbertus, Remorum archiepiscopus, qui, papa effectus, Silvester est appellatus: cuius saepe sepulcrum, etiam in serenissimo a?re, cum non sit in humido loco, aquarum guttas (quod satis est hominibus admirandum) visibiliter emanat.         II (10611073). Ibid. P.318325. . : Graf A. Miti, leggende e superstizioni del Medio Evo. Vol. II. Torino, 1893. P. 3334.




65


      :  X       , intra muros.           .   -       :  XIII ( 972)       ,  VII ( 983)     ,  II ( 1048)      . Picard J.-Ch. tude sur lemplacement des tombes des papes du IIIe au Xe si?cle // Mlanges darchologie et dhistoire. Vol. 81. 1969. P. 725782; Herklotz I. "Sepulcra" P. 9192; Borgolte M. Petrusnachfolge und Kaiserimitation. Die Grablegen der P?pste, ihre Genese und Traditionsbildung. G?ttingen, 1989. S. 127137.




66


     II ,       . LP. Vol. II. P. 305: ab ipsis patribus honorifice est deportata in basilicam Salvatoris, in sede propria, in patriarchio, dextro latere templi, in mausoleo purissimi marmoris talapsico opere sculpto. Herklotz I. Op. cit. P. 9197. Borgolte M. Op. cit. S. 354355; Stroll M. Symbols as Power. The Papacy following the Investiture Contest. Leiden, 1991. P. 185187.




67


Der J. The Dynastic Porphyry Tombs of the Norman Period in Sicily. Cambridge (Mass.), 1959. P. 146154.




68


Ibid. P. 152.   .   ,      ,     . Herklotz I. Op. cit. P. 97. N. 67.  ,   II,  1137    II:       (caesarem)   . . : Caspar E. Petrus Diaconus und die Monte Cassineser F?lschungen. Berlin, 1909. S. 258; Der J. Op. cit. P. 148. N. 112.   laudes       II.: LC. Vol. II. P. 173. . : Herklotz I. Der Campus Lateranensis im Mittelalter // R?misches Jahrbuch f?r Kunstgeschichte. Bd. 22. 1985. S. 1314; Kantorowicz E.H. Laudes Regiae: A study in Liturgical Acclamations and Mediaeval Ruler Worship. Berkeley, Los Angeles, 1946. P. 129, 143; Stroll M. Op. cit. P. 183.




69


 ,           .       . Herklotz I. Op. cit. P. 116, 124128.




70


Der J. Op. cit. P. 151.




71


      , imperialis episcopus: Valentini R., Zucchetti G. Op. cit. P. 345.  XII.       , verus imperator. .: Stickler A.M. Imperator vicarius papae. Die Lehren der franz?sisch-deutschen Dekretistenschule des 12. und beginnenden 13. Jahrhunderts ?ber die Beziehungen zwischen Papst und Kaiser // Mitteilungen des Instituts f?r ?sterreichische Geschichtsforschung. Bd. 62. 1954. S. 165212; Stroll M. Op. cit. P.180192.   III (11451153)   IV (11541159)   .       :    ,     ,      ,     .    III ( 25  1183.)             . Herklotz I. Op. cit. P. 114116.      : Gardner J. The Tomb. P. 30.       ,         , .     ,    ,       .  XIII     :  III (12161227)        , concha porfyretica. Catalogus pontificum Romanorum Viterbiensis // MGH. SS. Bd. XXII. S. 352; Der J. Op. cit. P. 152.  I     V ( 1276)            ,   . Laurent M.-H. Le bienheureux Innocent V (Pierre de Tarentaise) et son temps. Citt? del Vaticano, 1947. P. 418. N. 14.  1177     III     ,    ,        .  (Der J. Op. cit. P. 155).     C,   , scrutinium,      ,       . .    II,      ,             imitatio imperii. Glass D. Papal Patronage in the Early Twelfth Century. Notes on the Iconography of Cosmatesque Pavement // Journal of the Warburg and Courtauld Institutes. Vol. 32. 1969. P. 386390.




72


Schramm P.E. Kaiser, Rom und Renovatio. Leipzig, Berlin, 1929.




73


Martinus Polonus. Chronicon pontificum et imperatorum // MGH. SS. Bd. XXII. S. 432: Sepultusque est in ecclesia Lateranensi, et in signum misericordie consecute sepulchrum ipsius tam ex tumultu ossium, quam ex sudore presagium est morituro pape, sicut in eodem sepulchro est litteris exaratum. ,        II        ,          IV (10091012).    ,      ,   : venturo Domino conferet ad sonitum. Valentini R., Zucchetti G. Op. cit. Vol. III. P. 348. N. 5. ,   1648 , : LP. Vol. II. P. 263. N. 4.  venturus Dominus,  ,    ,        - .   .  XIII    . Flores temporum, ed. O. Holder-Egger // MGH. SS. Bd. XXIV. S. 245: Ubi dum celebraret, ex demonum strepitu mortem timens, publice confessus est; et pedibus ac manibus amputatis, super bigam cum equo domito positus, ad Lateranensem ecclesiam est devectus. Cuius sepulchrum insudat vel strepit, quando papa mortuus est; et hoc est in signum misericordie consecute.      XIV     ,   1312  (Graf A. Vol. II. P.7475),       (RIS. Vol. IX. P.172173).  XV        (LP. Vol. II. P. 263).




74


.  Rsidences pontificales (Moyen ?ge) Dictionnaire de la papaut.




75


     1057 : Wattenbach W. Das Schriftwesen im Mittelalter. Graz, 1958. S. 110.            .




76


LC. Vol. II. P. 149. N. 34: Finita missa, acolitus debet tollere papirum et intingere in oleo candele et diligenter extergere et portare ad palatium ante pontificem, dicens: Jube, domne, benedicere. Pontifex benedicit, ille vero dicit: Hodie fuit stacio ad sanctam Savinam, que salutat te. Pontifex respondet: Deo gratias. Acolitus representat ei papirum; qui osculatur eum pro devotione sancte, et dat eum cubiculario. Cubicularius reponit diligenter et observat usque ad mortem pontificis. Et sic fit in omnibus stacionibus. Ad mortem facit ex eis pulvillum et ponit sub capite ejus in sepulchro.




77


     ,   , ,   X: Schimmelpfennig B. Die Bedeutung Roms im p?pstlichen Zeremoniell // Rom im hohen Mittelalter. Studien zu den Romvorstellungen und zur Rompolitik vom 10. bis zum 12. Jahrhundert. Sigmaringen, 1992. S. 58.




78


Sextus Pompeus Festus. De verborum significatu quae supersunt cum Pauli epitome / Ed. W. M. Lindsay. Leipzig, 1913. S. 473: Struppi vocantur in pulvinaribus <fasciculi> <de verbenis facti, qui pro de>orum capitibus ponuntur.   : Struppi vocabantur in pulvinaribus fasciculi de verbenis facti, qui pro deorum capitibus ponebantur. Cancellieri F. De secretariis basilicae Vaticanae veteris ac novae libri II. Roma, 1786. P.971972: Quae quidem fortasse cuidam in mentem revocabunt, quae tradit Festus de struppis, sive fasciculis de verbenis, qui pro Deorum capitibus in pulvinaribus ponebantur.




79


Mansi. Vol. XX. P. 749: Omnes tam clerici quam laici, tam viri quam mulieres die illo cineres supra capita sua accipiunt (  ). Cabrol F. Cendres // Dictionnaire darchologie et de liturgie chrtiennes. Vol. 2/2. Paris, 1910. P. 30413042.           ,     : De ecclesiasticis disciplinis. I. 291 // PL. Vol. 132. Col. 245.       , De divinis officiis. IV. X // PL. Vol. 170. Col. 98.        , ordines Romani,        : Ordo I // PL. Vol. 78. Col. 949; Ordo X // PL. Vol. 78. Col. 1017ss.




80


LC. II. P. 149. N. 34: Quarta feria initium Quadragesime, statio ad sanctam Savinam et collecta ad sanctam Anastasiam, ubi dominus papa cum tota curia venit, ibique indutus ipse et omnes alii ordines ascendunt ad altare. Ibi domnus pontifex dat cinerem, et primerius cum scola cantat antiphonam Exaudi nos Domine. Facta collecta, pontifex discalciatus et omnes alii cum processione pergunt ad sanctam Sabinam.     : Schimmelpfennig B. Die Zeremonienb?cher S. 385.




81


Andrieu M. Le pontifical romain. Vol. I. Citt? del Vaticano, 1938. P.209210. N. XXVIII: 1. Feria quarta in capite ieiunii procedit pontifex Romanus ad Sanctam Anastasiam ubi fit collecta. In primis vero minor presbiterorum cardinalium benedicit cineres dicens; 5Interim ponit Romanus pontifex vel sacerdos cineres super capita virorum ac mulierum, dicens: Memento, homo, quia pulvis es et in pulverem reverteris.  3:19. .:  18:27,  34:15.




82


Albinus. LC. Vol. II. P. 129. N. 15; Cencio. LC. Vol. I. P. 294: Dominus papa circa mediam tertiam equitat cum episcopis et cardinalibus ad sanctam Anastasiam, et recepta processione a clericis ipsius ecclesie intrat sacrarium et induit se cum cardinalibus et aliis ordinibus. Interim autem cinis benedicitur a juniori presbitero cardinali. Deinde dominus papa vadit cum cardinalibus et scola cantorum ad sedem post altare, et presentato ei cinere, prior episcoporum imponit ei cinerem, dicens hec verba: Memento quia pulvis es, et in pulverem reverteris. Postquam vero domnus papa imponit cinerem episcopis, cardinalibus, et aliis ordinibus. Quibus expletis, primicerius cum scola cantorum incipit antiphonam Exurge Domine, adjuva nos.




83


Van Dijk S.J.P., Walker J.H. The Ordinal of the Papal Court from Innocent III to Boniface VIII and Related Documents. Fribourg, 1975. P. 181183: Tunc dominus papa vadit ad dictam ecclesiam, comitate eum tota curia et dicit ibi sextam, quia antequam descendit de palatio debet dicere tertiam. Postquam imponitur ei cinis benedictus a priore episcoporum. si presentes sunt. sin autem a priore presbiterorum. Deinde dominus papa ipse imponit cineres super capita omnium dicens ita Memento homo quia pulvis. Post hec ordinatur processio. Si dominus papa vult pergere pedes. debet se induere vestimentis missalibus usque ad dalmaticam. post impositionem cineris debet se discalciari et indui se nigra casula et pergere processionaliter usque ad sanctam Mariam scole Grecorum et usque ad sanctam Sabinam ubi statio est. pedibus discalciatis.      ,   .  (= C; 12341238). .: Ibid. P. XXIIIXXIV.




84


Paravicini Bagliani A. La mobilit? della Curia romana nel secolo XIII. Riflessi locali // Societ? e istituzioni dellItalia comunale: lesempio di Perugia (secoli XIIXIV). Perugia, 1988. . 155278.




85


   - ,     -.   , ,    ,      .




86


Van Dijk S.J.P., Walker J.H. Op. cit. P. 181: uria debet et prelati violaceis seu nigris pluvialibus uti, presbiteri vero et diaconi cardinales planetis, capellani superpelliciis.




87


Ibid. P. 183: Anno nono dominus B[onifacius] VIII recepit primo prelatos in cap[p]is ad reverentiam, postea omnibus indutis dedit cineres. Quibus datis, prior episcoporum dedit ei aquam ad manus lavandas, et lotis, prior presbiterorum tenuit librum dum dixit orationem et astetit sibi in tota missa.




88


Ibid. P. 371. .: Ibid. P. 217.




89


Et deposita mitra pape per diaconum cardinalem sibi assistentem a dextris, prior episcoporum cardinalium, si presens est, sin autem subprior episcoporum cardinalium, stando, et nihil dicendo, imponit cineres super caput pape ad modum crucis. Deinde idem prior genuflexus ponit caput suum inter genua pape, et papa eodem modo ponit cinerem super caput eius, dicens: Memento homo, etc.; postea osculatur genu dextrum pape. Dykmans M. Le crmonial. Vol. III. P. 189. N. 3334. .: Cancellieri F. Storia de solenni possessi. P. 53. N. 3; Antonelli N. Epistola de ritu inspergendi Sacri Cineris super Caput Romanorum Pontificum // De Azevedo E., S.J. Vetus Missale Romanum Monasticum Lateranense. Roma, 1754. P. 332.




90


       . (     ,     . .).




91


          .  : Carr Y. Le baiser sur la bouche au Moyen ?ge. Rites, symboles, mentalits. XIe  XVe si?cles. P., 1992. P. 221ss.




92


       (Schimmelpfennig B. Die Zeremonienb?cher. S. 259260. N. LI).          Vat. lat. 4726  Riccardiana 471.     .




93


Dominus cardinalis Bononiensis dixit missam et dedit cineres pape, et inmediate papa dedit sibi cineres ante omnes cardinales. Verum quod tunc non fuit aliquis episcopus cardinalis, et predictus dominus noster papa ordinavit quod iste modus semper observari deberet, quod ille qui celebrat imponat pape cineres, anno pontificatus sui sexto, in die sancti Mathie. Dykmans M. Op. cit. Vol. IV. P. 105 N. 250.           -.      , -     (13891404),   VII (14041406).          ,    .         ,     ,   XIII   (ibid. III. . 357; III. . 402).      ,       ,   - ,           ,     -.  ,           (ibid. Vol. IV. P. 99. N. 215; N. 212).




94


Cancellieri F. Storia. . 239. .: Rocca A. Unde Cineres super caput spargendi usus originem trahat, et quae sibi velit? // Id. Opera omnia. Vol. I. Roma, 1719. P. 217.     (14841492),  -        (Dykmans M. LoeuvreVol. II. P. 345. N. 995).   : cardinalis maior penitentiarius, qui ratione officii maioris penitentiarie ex consuetudine hodierna, aliquibus annis observata, hodie rem divinam peragere consuevit  non tamen hoc legimus in aliquibus libris cerimoniarum  omnia paramenta pontificalia accipiat.




95


Summus Pontifex dum Sacros Cineres suscipit, non genuflectit, et Episcopus ad eum accedit deposita Mitra, et Anulo nec solitam formulam pronunciat, sed nichil dicendo, cineres super Pontificis caput aspergit, ut inde intelligatur, Romanum Pontificem summum esse in Ecclesia Dei Sacerdotem, utque aliis omnibus ostendat, etsi in ea dignitate positus est, qua ceterorum hominum conditionem longe excedit, nihilominus hominem esse, et fragilis, atque infirmae naturae, mortique obnoxium propterea Summus Pontifex, ni fallor, inspersione S. Cineris, nullis autem verbis prolatis, mortalis suae conditionis monetur. Antonelli N. Epistola. . 338.




96


                : Paridis Grassi Bononiensis olim Apostolicarum Caeremoniarum magistri ac episcopi Pisauren. De caeremoniis cardinalium et episcoporum in eorum dioecesibus libri duo. Vol. II. Venezia, 1582. Fol. 79r-80v.




97


 21:10,  1:31.   .: 1 7, 31; 1 2:17.      и. Alexander von Roes. Op. cit. S. 188. N. 3.




98


Elze R.Op. cit. P. 40.




99


     ,                .       .            ,   I:  ,          10631064.,        . ,   ,        XI,    ,   ,       . Elze R. Op. cit. P. 40.    ,           -. Schimmelpfennig B. Die Bedeutung Roms. S. 58; Id. Die Kr?nung des Papstes im Mittelalter dargestellt am Beispiel der Kr?nung Pius II. (3. 9. 1458) // Quellen und Forschungen aus italienischen Archiven und Bibliotheken. Bd. 54. 1974. S. 207208.    ,     ,    ,         .    ,    ,        :      ,       ,    ,    ,    VII.   ,        XIII .   ,     ,     ,    .




100


  (ordo canonicorum)  .   ,       I,    Besan?on, Biblioth?que Municipale 711,     1180   ,   1120 .     (fol. 204v205r),    (fol. 205v),   (fol. 216v)    (fol. 222v).  ,  Kyrie,      : ,   , Scito te terram esse (fol. 205).       ,      XI    : De Vregille B. Le "Rituel de saint Prothade" et lOrdo canonicorum de Saint-Jean de Besan?on // Revue du Moyen ?ge Latin. Vol. 5. 1949. P. 97114; Id. Hugues de Salins, archev?que de Besan?on, 10311066. Vol. I. Lille-Besan?on, 1983. P. 471473, vol. II. P. 11531156, vol. III. P. 161.   .      .




101


 XIII         ,      . Cancellieri F. Storia. P. 53. N. 3; Moroni. LXX. P. 91.    ,       .  , ,   ,   :       ,     .




102


Die Briefe. Bd. III. S. 246258 (N. 111),  S. 248249.




103


LC, II, 145 n 16: Mane dicit missam ad sanctam Anastasiam; qua finita descendit cum processione per viam iuxta porticum Gallatorum, ante templum Sibille et inter templum Ciceronis et templum Crinorum, et progrediens inter basilicam Jovis et circum Flamineum, deinde vadit juxta porticum Severinum, et transiens ante templum Craticule et ante insulam Militenam et drachonariorum. Et sic sinistra manu descendit ad majorem viam Arenule, transiens per theatrum Antonini et per palatium Chromatii, ubi fuit olovitreum, et sub arcu Gratiani, Theodosii et Valentiniani imperatorum, et intrans per pontem Adriani ante templum ejus et juxta obeliscum Neronis et ante memoriam Romuli, et sic per porticum ascendens in Vaticanum ad basilicam sancti Petri, ubi est stacio. Et ibi honorifice cantat missam cum omnibus ordinibus palatii, sicut decet. Et debet ibi accipere coronam in capite suo et per mediam urbem cum processione redire ad palatium et perficere festum corone. Sed propter parvitatem diei et facultatem vie facit stacionem ad sanctam Mariam majorem et vadit in secretarium.          facultatem  difficultatem,     (, XII.).    ,        ,    ,   , quoniam via brevis est, et dies parvi sunt (Descriptio basilicae Vaticanae // Valentini R., Zucchetti. Op. cit. Vol. III. P. 439440).     , ,     VII:  ,   VII,      . .             ,      terminus a quo (1064),   .        .    , ,      .   ,  .   . ,   ,      , renovatio Romae,   - (Schimmelpfennig B. Die Bedeutung Roms. S. 51). , ,       ,      ,    .               .




104


LC. Vol. II. P. 145 N. 17: In introitu ecclesie cubicularii alte portant mappulam super caput pontificis. Cum autem intrat presbiterium, mansionarius ecclesie porrigit ei harundinem cum cereo accenso. Tunc pontifex accipit eam et ponit ignem in stuppa posita super capita columpnarum, ad figuram finis mundi per ignem. .: ibid. N. 1619, 47.




105


 ,  ,        ,           (ordo coronationis) XII (, ,    ).




106


Libellus de cerimoniis aule imperialis (Graphia aureae Urbis Romae). Cap. 19 / Ed. P.E. Schramm. Kaiser, K?nige und P?pste. Bd. III. Stuttgart, 1968. S. 351: In militiam ascripti ad exercitum mittantur; et monocrator precelsus ex corona liliorum coronabatur; et puluis mortuorum cum ossibus ante eum ponebatur, et stuppa ad figuram iuditii ante eum incendebatur.  ,   ,           ,    ,         . Id. Kaiser, Rom und Renovatio. S. 209.   ,         . Graphia,  ,     , mirabilia urbis Romae,       .         (1030). Bloch H. Der Autor der "Graphia aureae urbis Romae" // Deutsches Archiv f?r Erforschung des Mittelalters. Bd. 40. 1984. S. 55175.    IV ( 3  1154.)  .




107


Honorius Augustodunensis. Gemma Ecclesiae // PL. Vol. 172. Col. 611612: Porro apostolico in Pascha procedente, pharus ex stuppa super eum suspenditur, quae igne succensa super eum cadere permittitur; sed a ministris vel a terra excipitur, et per hoc ipse in cinerem redigi, et gloria ornatus eius in favillam converti admonetur.     ,    XII. Cabrini Chiesa L. Temi liturgici in "Honorius Augustodunensis" // Ephemerides liturgicae. Vol. 99. 1985. P. 443455.  ,    ,      (PL. Vol. 170. Col. 2526).




108


         . Schimmelpfennig B. Die Zeremonienb?cher. S. 374: Canonici recipiunt cum processione, ipse dat pacem omnibus. Postea incendit stupam super capita columpnarum, que ibi stant.   Basel. Universit?tsbibliothek. Ms. D. IV. 4.




109


.:  40:6, 1  1:24. Lotharius. De sacro altaris mysterio // PL. Vol. 217. Col. 804805): De igne quem manipulo stuppae pontifex apponit in choro. In quibusdam basilicis circa medium chori manipulus stuppae super columnam appenditur, cui pontifex ignem apponit, ut in conspectu populi subito comburatur. Per hoc secundum adventum commemorans, in quo Christus judicabit vivos et mortuos et saeculum per ignem. Nam ignis in conspectu ejus exardescet, et in circuitu ejus tempestas valida Quia qui judicandus venit in primo, judicaturus veniet in secundo. Vel potius pontifex ignem apponit in stuppam, ne forte qui gloriosus incedit in temporali gloria delectetur. Nam omnis caro fenum, et omnis gloria ejus quasi flos feni.




110


  .    . . XL / . ..  // Polystoria. , ,     / . . .. , .. . ., 2017. . 308.    25  1194. 13  1195.




111


Stephanus de Borbone. Tractatus de diversis materiis predicabilibus. I. VII. 7 / Ed. J. Berlioz. Turnhout, 2004. P. 301: Notandum autem quod memoria mortis ad multa valet homini, scilicet ad XX. Ideo sententia Platonis est: Summa philosophia est assidua mortis meditatio. Primo, ad humiliationem. Unde antiqui uolentes se humiliare ponebant cinerem super capita sua in memoriam quod cinis essent. Eccl. X b: Quid superbis terra et cinis?; Gen. XVIII: Loquar ad Dominum meum cum simpuluis et cinis. Audiui quod cum Aristoteles esset propinquus morti quasi laborans in extremis, cogitans de morte, requisitus a discipulis suis quos multa alta docuerat quod doceret eos sententiam bonam quam retinerent, ait: Humiliatus intraui in hunc mundum, anxius uixi, turbatus exeo, inscius et ignarus. Hoc audiui quemdam fratrem predicasse scolaribus asserens hoc se legisse.




112


Ibid.: De lapide Alexandri. Audiui quod cum Alexander nauigaret per quemdam fluuium paradisi, ut ueniret ad ortum eius, quidam senex de rupe apparens ei suasit ei regressum et dedit ei lapidem retiosum pulcherrimum, dicens ei quod in eius pondere cognosceret ualorem suum. Lapis ergo ille positus in statera nudus omnia ponderabat quecumque in alia lance ponebantur. Coopertus puluere nihil ponderabat, sed ei preponderabat festuca una. In hoc dabatur ei (intelligi) quod uiuus aliis omnibus preponderabat; mortus autem et copertus sepulcro, nihil. Item, homo ad modum pauonis: uisis pennis, superbit; et rotam caude, uisis pedibus, deponit; sic homo, uiso fine.




113


Ibid. P. 302: De consuetudine imperatorum. Item, legitur in vita Iohannis Elemosinarii, patriarche Constantinopolitani, quod consuetudo imperatorum erat quod, cum essent electi, prima die coronationis sue, veniebat lathomus ferens in manu III aut IIII pecias marmoris diversorum colorum, dicens: "Iubeat imperator de quo genere marmoris velit sibi fieri monumentum", eo quod homo mortalis est et habeat mortem in memoria ut humilietur". De Iohanne Elemosinario. Idem Iohannes Elemosinarius factus patriarcha fecit fieri sibi sepulcrum imperfectum et in precipuis sollempnitatibus statuit quemdam qui diceret ei, cum esset in loco honoris sui: Domine imperfectum sepulcrum tuum, iube illud perfici, quia nescis qua hora fur veniat. 103. Item, dicitur, cum papa consecratur et in summum honorem extollitur, quod stupa comburitur in eius oculis et ei dicitur: "Sic transit gloria mundi, quasi cogita te cinerem et mortalem". Item, ad hoc facit exemplum de Achab, Reg. 21 e, f, g, qui cum audiret mortem sibi imminere quam ninabatur ei Helyas, indutus est sacco et ambulabat, demisso capite, et dicit Dominus ad Helyam: Nonne uides Achab humiliatum coram me? etc..       , . XVIII (PL. Vol. 73. Col. 354).        ,   1260- .:  .  . . 27. . I / . .. , .. . ., 2017. . 187.              ,         ( 1278).       exempla,      (Martinus Polonus. Sermones. Exempla de morte. Cap. V. Strasbourg, 1480, 1484, 1486, 1488 = Hain 10853-56; .: K?ppeli Th. Scriptores Ordinis Praedicatorum Medii Aevi. Vol. III. Roma, 1970. P. 115 N. 2972).           (1993).




114


  ,     consecratur,   coronatur,  , ,      .     X (1273)     ,     XIII   coronatio  , consecratio.  ,         consecratio (. 1270),    (12811328)   coronatio. Schimmelpfennig B. Die Kr?nung. S. 215. N. 100; LP. Vol. II. P. 462, 467.




115


   ,    sic transit gloria mundi     VII ( 1075 )     . Klewitz H.-W., Die Kr?nung des Papstes // Zeitschrift der Savigny-Stiftung f?r Rechtsgeschichte. Kanonistische Abteilung. Bd. 3. 1941. S. 97. , ,          XI,       . ,      sic transit,     .




116


 7:31:    . 1 2:17:   ,   .




117


Alexander von Roes. Schriften. S. 188.




118


Dykmans M. Le crmonial. Vol. I. P. 180.       ,          Te Deum   .      .




119


Eichmann E. Weihe im Mittelalter. M?nchen, 1951. S. 56.




120


Scitis, fratres charissimi, quod Imperator Constantinus, mundi Monarcha ex imperiali vertice coronam deposuit, et eam ex sua munificentia contulit B. Silvestro, tunc Romano Pontifici, in signum decoris regii, et dominii temporalis. Et quia istud in Urbe factum esse dignoscitur, suadet ratio, monet aequitas, et requirit honestas, quod ibi ipsa Ecclesia in nostra persona licet indigna, huiusmodi debeat diademate insigniri. Campi P.M. Dellhistoria ecclesiastica di Piacenza. Vol. II. Roma, 1677. P. 346.




121


LC. Vol. II. P. 19: Die vero Resurrectionis dominice subsequentis, missarum misteriis [in] Virginis gloriose basilica sollempniter celebratis, revertitur cum tripudio coronatus. Feria quidem secunda in Albis in predicta beati Petri basilica, divinis missarum officiis reverenter expletis, duplici diademate coronatus sub fulgoris specie in Cherubin transfiguratus aspectum, inter purpuratam venerabilium cardinalium, prelatorum et clericorum comitivam innumeram, insignibus papalibus precedentibus, equo in faleris pretiosis evectus per alme urbis miranda menia pater urbis et orbis deducitur ammirandus. Hinc cantica concrepant, inde preconia populi jubilantis exsurgunt et per vicos singulos clamosum resonat Kyrieleison; aureis argenteisque platea distinguitur tapetis pictis ex Egypto prostrata, et tinctis Indie Gallieque coloribus ordinate composita, diversorum aromatum suavitate flagrabat. Tubarum clangore turba concutitur, se certatim clamoribus mutuis exhortando. Judices et tabelliones capis fulgebant sericis, aureis vestibus legione procerum decorata; Grecorum et Hebreorum catherva non modica Christi vicario suis linguis et ritibus laudis munia persolvebant, et puerilis lingue garrulitas procacia fescennia cantabat. Sicque incredibili multitudine populi cum palmis et floribus, precedente senatore ac prefecto Urbis almifice, non equis evectis set pedibus pontificalis equi lora trahentibus, sub arcuatis platearum ordinibus micantium syderum immitantibus specimen, sexor sanctis (?) sanctissimus perducitur Lateranum.   , diadema duplex, .: Ladner G.B. Der Ursprung und die mittelalterliche Entwicklung der p?pstlichen Tiara // Tainia. Roland Hampe zum 70. Geburtstag am 2. Dezember 1978 dargebracht. Mainz, 1978. S. 474.




122


  , Erstkr?nung,    .: Der J. Byzanz und das abendl?ndische Herrschertrum. Ausgew?hlte Aufs?tze. Sigmaringen, 1977. S. 6162.




123


LC. Vol. II. P. 33.




124


  IX, ,    ,     ,  12541265. Paravicini Bagliani A. La storiografia pontificia del secolo XIII. Prospettive di ricerca // R?mische historische Mitteilungen. Bd. 18. 1976. S. 5253.




125


    (Opus metricum)   ,      V   VIII.   ,      (Biblioth?que municipale, ms. 67),     XII,       , ,      XI 27  1303 . Opus Metricum. Versus 345354 /Monumenta Coelestiniana. Quellen zur Geschichte des Papstes Coelestin V.. Paderborn, 1921. S. 107.  : Dykmans M. Le crmonial. Vol. II. P. 272. N. 215: Et sic induti et ornati, precedente cruce, processionaliter vadunt ad gradus ante ecclesiam iuxta Sanctam Mariam in Turribus, et ibi in faldistorio sedente summo pontifice, prior diaconorum accipit mitram de capite ipsius et imponit ei regnum, sive coronam rotundam et acutam.




126


  X (ibid. Vol. I. P. 212. N. 268): Et sic venit ad portam chori, ubi in stupa lini ligata in corda pendenti ponit ignem, acolito ibi preparante faculam cum lumine.        ,   XI          .  XIV   - . Ibid. Vol. II. P. 399. N. 18: Cum intrat presbiterium ecclesie mansionarius preparat eidem arundinem cum cereo accenso, quem accipit et ponit ignem in stuppa super capita columnarum que ibi stant.    ,    Ottob. lat. 356  : Brinktrine J. Consuetudines liturgicae in functionibus anni ecclesiastici papalibus observandae. M?nchen, 1935. S. 3738.




127


Guillelmus Durandus. Rationale. IV, VI, 13: In quibusdam basilicis circa medium chori manipulus stupe appenditur, cui pontifex transiens ignem apponit, ut in conspectu populi cito incineretur. Per hoc secundum adventum commemorans, in quo Christus vivos et mortuos et seculum per ignem iudicabit. Nam ignis in conspectu ejus semper ardebit (.:  6:12, 24:4), et in circuitu ejus tempestas valida. Ne videlicet quis male securus existat, quoniam qui in primo blanditur, pro secundo exterret. Quia qui judicandus venit in primo, judicaturus veniet in secundo. Hoc etiam fit, ut pontifex ignem apponens, consideret, quod ipse debet in cinerem redigi, et ornatus eius in favillam converti, et quod quemadmodum stupa facile comburitur; sic etiam facile et quasi in momento presens transit mundus, et concupiscentia eius: quia secundum Iacobum Apostolum vita nostra vapor est, et ad modicum parens, ne forte, qui gloriosus incedit, in temporali gloria delectetur. Nam omnis caro fenum, et omnis gloria eius quasi flos feni.




128


Schrick G. Der K?nigsspiegel des Alvaro Pelayo (Speculum regum). Inauguraldissertation. Bonn, 1953. S. 133: Unde sicut vidi, quando dominus papa processionaliter progreditur, manipulo stuppe super columpna in medio chori appenso ignis supponitur, ne forte qui gloriosus incedit in temporali gloria delectetur.




129


Torino. Archivio di Stato. Protocolli rossi 2. fol. 7984 // Dykmans M. Le crmonial. Vol. III. P.462473. Schimmelpfennig B. Papal Coronations in Avignon // Coronations. Medieval and Early Modern Monarchic Ritual / Ed. J.M. Bak. Berkeley, 1990. P. 184.  ,       V  21  1417 .




130


Dykmans M. Le crmonial. Vol. III. P. 464: (13) Deinde erunt duo diaconi alii sic induti qui conducent papam, unus a dextris, aliis a sinistris, et extenso panno aureo seu paramento supra ipsum papam, existente retro ipsum uno capsello cum tobalea in collo, qui serviet sibi de mitra; (14) Isto ordine dato, papa vadit processionaliter versus altare signando continue, hinc et indi, et dum processit modicum ultra, veniet sibi obviam unus de clericis qui portabit modicum de stuppa supra unam virgulam, quam ibi comburet ter, et dicendo ter: Pater sancte, sic transit gloria mundi. Sed tenetur ab aliquibus quod melius fieret in cadestillo propter presenciam populi, ubi est locus ma(io)ris glo(rie), ut infra ponitur; (15) Et hoc facto, cum papa provenerit ultra versus altare, veniunt sibi obviam tres presbiteri cardinales iuniores quos papa recipiet ad osculum ad os et postea ad pectus, et ultimus aptabit sibi planetam cum magna reverentia. Postmodum revertentur, per ordinem eorum, cum aliis qui sic erunt in processione.   ,       VI (1352)    . Schimmelpfennig B. Papal Coronations. P. 184.       ,    (115)   ,   1316     XXII (13161334), ,        , extra Urbem.        (14), .   VI.: Guidi P. La coronazione dInnocenzo VI // Papsttum und Kaisertum. M?nchen, 1926. S. 571590.




131


.    .    XXII 1316      . Dykmans M. Le crmonial. Vol. II. P. 299. N. 35/2: Et sic ornatus cum omnibus veniet ad portam vel ad gradus ecclesie, et ascendet cadafalcum seu pulpitum ligneum ubi inveniet sedem suam solemniter preparatam.     1335  1342.,      (Ibid. Vol. II. P. 299. N. 63; Schimmelpfennig B. Papal Coronations. P. 189).      .




132


Chronicon Adae de Usk. A.D. 13771404 / Ed. E.M. Thompson. London, 1876. P. 87: In festo Sancti Martini, novus papa pro sui coronacionis solempnitate a palacio Sancti Petri ad ejus ecclesiam descendit, et ad altare Sancti Gregorii, auditoribus vestimenta sibi deferentibus, pro missa investitur. Et in capelle Sancti Gregorii ad hoc egressu capelle sue clericus unam longam cannam cum stupa in summitate gerens, qua stupa ignita per candelam, in hanc vocem clamat: "Pater sancte, sic transit gloria mundi" ac iterato in medio ita bis alciori voce: "Pater sancte, pater sanctissime!" et tercia vice, ad ingressum altaris sancti Petri, trina ita voce: "Pater sancte, pater sancte, pater sancte!" altissima voce; et statim singulis vicibus extinguitur stupa. Prout et in coronacione imperatoris, in summitate glorie sue, cum omni genere artificii eorum ministrorum cujuscunque generis et cloris lapides per latamos sibi offerri solebant, ita ei clamando: "Excellentissime princeps, de quo genere lapidum vis tibi tumbam fieri"?.         .: Schramm P.E. Sphaira, Globus, Reichsapfel. Stuttgart, 1958. S. 86.




133


Leonardi Dathi Epistolae XXXII, recensente Laurentio Mehus accessit elegantissima Jacobi Angeli Epistola ad Emmanuelem Chrisoloram addita ejusdem vita. Firenze, 1743. P. 81: Dum sic ad altare itur, longo in calamo parum stupae comburitur, interque comburendum qui arundinem hanc fert ad Pontificem versus: Pater, exclamat, sancte sic transit gloria mundi. Flammam inspicit Pontifex, ut qui vocem hanc hauriat. Quid exultas homo ad hujusce amplissimi, et ornatissimi triumphi decus, quod volatile, et pro divina aeternitate nec minimum momentum est? Hanc flammam cum eisdem verbis ter aeque partito repetit spatio.    .: Weiss R. Jacopo Angeli de Scarperia (c. 1360141011) // Medioevo e Rinascimento. Studi in onore di Bruno Nardi. Firenze, 1955. . 803827.




134


     XII  ,    , ,  ,  1415 .       VII (6  1406.)    XII (19  1406.),  V (7  1409.)   XXIII (25  1410.). Finke H. Eine Papstchronik des XV. Jahrhunderts // R?mische Quartalschrift. Bd. 4. 1890. S. 361: Et ibi factis aliquibus oracionibus (papa Gregorio XII) transivit ad capellam S. Gregorii in eadem ecclesia et ibi steterunt aliquamdiu. Et deinde retrocessit idem dominus noster papa, et antequam veniret e converso ad altare predictum, videlicet s. Petri, tunc ter apponebatur stupa in arundinibus et accendebatur et clericus capelle dixit: Sic, pater sancte, sic transit gloria mundi, et sic in dicta capella, videlicet altaris S. Petri, idem dominus noster cantavit missam.     ,      : Eichst?tt. Seminarbibliothek. Ms. 292. K?sters J. Studien zu Mabillons R?mischen Ordines. M?nster, 1905. S. 93: Consecrandus autem extensa super eum mappa procedat signando, ut moris est, ad maius altare et, dum accedit, accenditur stuppa ante papam in cuspide baculi vel arundinis per eum de clericis vel acolitis alta voce dicendo genuflexo ante papam: Pater sancte, sic transit gloria mundi. Et papa stat audiendo et progreditur palusper et iterum eodem modo fit tribus vicibus. .: Dykmans M. Le crmonial. Vol. III. P. 143 N. 6.  ,        XIV  (Dykmans M. Le crmonial. Vol. II. P. 305306. N. 7)    ( In primis ipse  r. 15 tempori congruentis)     , extra Urbem (ibid. Vol. II. P.290305).    , ,      .    ,      .           (K?sters. Studien. S. 98).




135


Acta Concilii Pisani / Ed. L. dAchery. Spicilegium. T. VI. P. 334: Et illa die fuerunt multa solemnia, ut puta, de stupibus combustis dicendo: Sic transit gloria mundi.




136


      XIV ,   1400  ( Barb. lat. 570  Bibl. Naz. di Torino F. IV. 14; . Schimmelpfennig B. Die Zeremonienb?cher. S. 120, 377, 411).     ,     : Notandum est quod, quando electus in papam exiens capellam sancti Gregorii vadit processionaliter versus altare, signando continue hinc et inde et dum processit modicum ultra, veniet sibi obviam unus de clericis [capelle], qui portabit modicum de stupa supra harundinem aut virgam, quam sibi comburet ter. Et precedens eum cum stupa sic ardente dicet ter alta voce: "Pater sancte, sic vadit gloria mundi" (Ibid. S. 376377. N. 1).    ,   ,    ,          ,  ,   ,    ,       (Ibid. S. 377 N. 2).      ()     secretarius;      (14131433), ,     1413 .




137


Ulrich von Richental. Chronik des Constanzer Concils / Ed. M. R. Buck. T?bingen, 1882. S. 126: Und do er inhin kam, biss uff das fletz, do was ain bischof da, der hett ain grossen steken in siner hand und oben an dem steken ain b?schlein werch. Das z?ndet man an und richt man den steken uff. Das was bald und an stett verbrunnen. Und sang mit luter stimm: Pater sancte, sic transit gloria mundi, das ist: Hailger vatter, also zergaut die er der welt! Do antwort der baupst: Deo gratias!. .: Schimmelpfennig B. Die Zeremonienb?cher. S. 377 N. 2.




138


Ibid. S. 258. N. 8: Attende quod, quando sunt extra capellam, in quadam cana ponitur de stupa et dicitur in medio Vaticani: Pater sancte, sic transit gloria mundi, et secunda vice apud altare sancti Mauritii, tertia vice ad scalam sancti Petri  ante coronationem et coram populo, et ibidem facit milites post coronationem suam.  : ibid. S. 208. .: Schimmelpfennig B. Die Kr?nung. S. 207208.




139


Misciatelli P. The Piccolomini Library in the Cathedral of Siena. Siena, 1924; Schmarsow A. Raphael und Pinturicchio in Siena. Stuttgart, 1880. Le Vite di Pio II e di G. A. Campano e Bartolomeo Platina / A cura di G. C. Zimolo. Bologna, 1964. P. 105. N. 3.    VIII (1484)      . Johannis Burckardi. Liber notarum / Ed. E. Celani. Vol. I. Citt? di Castello, 1906. P. 75.




140


Dykmans M. Loeuvre. Vol. I. P. 70. N. 122: Ante pontificem immediate minister cerimoniarum precedit cum duabus arundinibus, super alteram stuppam, super alteram vero candelam ardentem portans. Et cum pontifex capellam sancti Gregorii exierit, cerimoniarius ad eum conversus ignem stupe immittit, et genuflexus alta voce dicit: Pater sancte, sic transit gloria mundi, quod tertio facit, distincto equali spatio, antequam perveniat ad portam capelle. Procedunt omnes per navim ipsius capelle sancti Gregorii, ubi sepulchra sunt Romanorum pontificum, et cum illam exierint, flectunt ad dextram et per portam, que est ante altare, ingrediuntur capellam et ascendunt etiam ad dextram. Antequam papa cancellos capelle intret, tres ultimi presbiteri cardinales veniunt ei obviam et osculantur eos et pectus pontificis a seniori incipientes; deinde ante diacones assistentes procedunt.




141


    XVIII. .: Moroni. LXX. P. 9293.  XX : Bernhart J. Der Vatikan als Thron der Welt. Leipzig, 1930. S. 349, 364.




142


Elze R. Op. cit. P. 41.         25  1414 . Deutsche Reichstagsakten. Bd. VII. G?ttingen, 1956. S. 215: post cujus conclusionem dominus plebanus incendebat stupam sive linum et alte dicebat: serenissime rex, sic transit gloria mundi. St?dtechroniken. Bd. III. S. 344, 363; XI. S. 515. Haimerl F.X. Das Prozessionswesen des Bistums Bamberg im Mittelalter. M?nchen, 1937. S. 97.




143


   .: Eichmann E. Weihe; Schimmelpfennig B. Ein bisher unbekannter Text zur Wahl, Konsekration und Kr?nung des Papstes im 12. Jahrhundert // Archivum Historiae Pontificiae. Bd. 6. 1968. S. 4370; Id. Ein Fragment zur Wahl, Konsekration und Kr?nung des Papstes im 12. Jahrhundert // Archivum Historiae Pontificiae. Bd. 8. 1970. S. 323331; Id. Die Zeremonienb?cher. S. 381 (       ); Maccarrone M. Die Cathedra Sancti Petri im Hochmittelalter // R?mische Quartalschrift. Bd. 75. 1980. S. 196197; Boureau A. La papesse Jeanne. P., 1988. P. 108ss.; Herklotz I. Der mittelalterliche Fassadenportikus der Lateranbasilika und seine Mosaike. Kunst und Propaganda am Ende des 12 Jahrhunderts // R?misches Jahrbuch f?r Kunstgeschichte. Bd. 25. 1989. S. 4648.




144


LP. Vol. II. P. 296. His aliisque laudibus sollempniter peractis, clamide coccinea induitur a patribus et thyara capiti eius imposita, comitante turba cum cantu Lateranum vectus, ante eam porticum quae est ab australi plaga ad basilicam Salvatoris quam Constantinianam dicunt adducitur; equo descendit, locaturque in sede quae ibidem est, deinde in patriarchali, ascendensque palatium, ad duas curules devenit. Hic baltheo succingitur cum septem ex eo pendentibus clavibus septemque sigillis, ex quo sciat se secundum septiformem Spiritus sancti gratiam sanctarum aecclesiarum quibus Deo auctore praeest regimini in claudendo aperiendoque tanta ratione providere debere quanta sollempnitate id quod intenditur operatur. Et locatus in utrisque, data sibi ferula in manum, per caetera palatii loca solis pontificibus Romanis destinata, iam dominus, vel sedens vel transiens, electionis modum implevit.       ,   : LP. Vol. III. P. 144.




145


LP. Vol. II. P. 297. Maccarrone M. Romana Ecclesia Cathadra Petri. Vol. II. Roma, 1991. P. 1312. N. 192.




146


LP. Vol. II. P. 328. N. 8.




147


LP. Vol. II. P. 327: Etenim ipse cum quibusdam consentaneis suis et aliquibus de curia Lambertum Hostiensem episcopum papam acclamaverunt; deinde in symis quae ante aecclesiam beati Silvestri sitae sunt sine mora eum composuerunt.    ,    (Op. cit. P. 1313),    ,    .  ,    ,    . ,       : Unde licet maxima discordia et tumultus emerserit, tamen postea pacificatis omnibus et ad concordiam redactis in papam Honorium sublimatur. LP. Vol. III. P. 171.




148


S.Bernardi vita prima. l. II. Cap. 7 (PL. Vol. 185. Col. 268269): Qui vero in parte catholica erant, electum suum solemniter ordinatum collocaverunt in cathedra et per loca illa, in quibus sessiones habent ex antiqua consuetutine Romani pontifices circumduxere, et pro tempore honor debitus apostolicae adfuit dignitati.    II, -  II       : Sedes pontificum contrivit (Codex Uldarici / Ed. Ph. Jaff // Bibliotheca rerum Germanicarum. Bd. V. Berolini, 1869. S. 248).  contero   ,     ,        ,    ,   , ,       . ,       . Maccarrone M. Op. cit. P. 1314.




149


Albino. LC. Vol. II. P.123125. N. 3; Cencio. Ibid. Vol. I. P. 311313 (XLVIII.77).    : Schimmelpfennig B. Ein bisher unbekannter Text. S. 4370; : Id. Ein Fragment zur Wahl. S. 323333.   : Mortuo Romano pontifice et sepulto conveniunt episcopi, presbiteri, diaconi cardinales in loco celebri, et perscrutata omnium cardinalium voluntate ab aliquibus de ipsis, in quem major pars convenerit cardinalium, ipsum archidiaconus vel prior diaconorum de pluviali ammantat rubro et electo nomen imponit. Quem duo de majoribus cardinalibus addextrant usque ad sedem lapideam que dicitur Stercorata vel Stercoraria, que est ante porticum basilice Salvatoris patriarchii Lateranensis, et in ea eundem electum honorifice idem cardinales ponunt, ut vere dicatur: Suscitat de pulvere egenum, et de stercore erigit pauperem, ut sedeat cum principibus et solium generale teneat. Post aliquantulam horam stans juxta eandem sedem electus accipit de gremio camerarii tres pugillatas denariorum et proicit dicens: Argentum et aurum non est mihi ad delectationem, quod autem habeo hoc tibi dabo. Tunc accipit ipsum electum prior basilice Salvatoris patriarchii Lateranensis cum uno ex cardinalibus, vel uno ex fratribus suis. Venientibus autem juxta ipsam basilicam Salvatoris per porticum acclamatur: Dompnum N. sanctus Petrus elegit, et sic ducunt eum usque ad sacrosanctum altare ejusdem basilice. Intrantibus autem ecclesiam, ab universis subdiaconibus cum eorum priore et primicerio cum scola cantorum, qui ubi electio celebrata est adesse debent, cantatur Te Deum laudamus usque in finem dum jacet in oratione ante supradictum altare. Qua finita, a cardinalibus episcopis vel presbiteris ad sedem majorem ipsius basilice ducitur, et in ea ut dignum est, ponitur. In qua sede dum sedet electus, recipit omnes cardinales et quos sibi placuerit ad pedes et postea ad osculum pacis. Quibus peractis, ab ipsa sede judices electum ducunt, et procedit omnis illa multitudo cum electo circumdato ab omnibus cardinalibus, subdiaconibus et primiceriis cum scola per domum que dicitur Major. Ubi vero ventum fuerit ante basilicam sancti Silvestri super cujus arcum qui sustentatur duabus columpnis porfireticis est ymago Salvatoris que a quodam judeo percussa in fronte emanavit sanguinem, sicut hodie cernitur, ad quam judices electum ducunt. Idem electus sedet ad dexteram in sede porfiretica, ubi prior basilice sancti Laurentii in Palatio dat ei ferulam, que est signum regiminis et correctionis, et claves ipsius basilice et sacri Lateranensis palatii, quia specialiter Petro principi apostolorum data est potestas claudendi et aperiendi et ligandi atque solvendi, et per ipsum apostolum omnibus Romanis pontificibus; et cum ipsa ferula et clavibus accedit ad alteram sedem similem et ejusdem lapidis, et reddit eidem priori tam ferulam quam ipsas claves. In qua dum aliquantula mora pausat, cingitur ab eodem priore rubeo cingulo in quo dependet bursa purpurea in qua sunt XII sigilla pretiosorum lapidum et muscum. Qui siquidem electus illis duabus sedibus sic sedere debet ac si videatur inter duos lectulos jacere, id est, ut accumbat inter principis apostolorum Petri primatum et Pauli doctoris gentium predicationem. In cingulo notatur castitatis continentia, in punga gazofilacium quo pauperes Christi nutriantur et vidue, in XII sigillis XII apostolorum precepta signantur. Muscum includitur ad percipiendum odorem, ut ait apostolus: Christi bonus odor sumus Deo. In qua sede dum sedet electus recipit omnes officiales palatii ad pedes et postea ad osculum. Et tunc ibidem sedens recipit de manu camerarii argenteos nummos, et proicit eos super populum. Hoc facto, tertio dicendo: Dispersit dedit pauperibus, justitia ejus manet in seculum seculi, demum procedit per ipsam longam porticum sub yconas apostolorum que per mare romam venerunt nullo ductore, et intrat basilicam sancti Laurentii. In qua postquam peregerit prolixam ante proprium et speciale altare orationem, pergit ad papalem cameram, ubi cum pro sua voluntate pausaverit, pergit ad mensam.




150


Der J. The Dynastic. P.136146.




151


Descriptio Lateranensis Basilicae // Valentini R., Zucchetti G. Op. cit. Vol. III. P. 338; Schimmelpfennig B. Ein bisher unbekannter Text. S. 63. Anm. 28.




152


     ,        (zwischen zwei St?hlen sitzen),       . Maccarrone M. Op. cit. P. 1318. N. 198.




153


Presbiterium    ,       .




154


Albino. LC. Vol. II. P.123124. N. 3; Cencio. LC. Vol. I. P. 311 b.




155


.:  112, 78.   stercorata vel stercoraria; ,      stercorata.       Pio IV (1560),          ,          ,     . DOnofrio C. La papessa Giovanna. Roma e papato tra storia e leggenda. Roma, 1979. . 148149. Fig. 9495.




156


Liber diurnus Romanorum pontificum / Ed. Th. E. von Sickel. Wien, 1889. S. 104: Neque enim hoc mea merita, karissimi, quae nulla sunt, sed vestrae Christianitatis vota apud altissimum promeruerunt quod in me indigno desuper cernitis exultantes, ut nimirum omnipotens de terra inopem et de stercore pauperem sublimaret, prerogativam sacerdotii concederet dispensatoremque suae constitueret familiae. .: Maccarrone M. La cathedra. P. 1315. N. 196.




157


Guilelmus Neubrigensis. Historia Anglicana // MGH. SS. XXVII. S. 228: De quo dicendum est, quomodo tamquam de pulvere elevatus sit, ut sederet in medio principum et apostolice teneret solium glorie.       . .




158


  (Blaise A. Dictionnaire latin-fran?ais des auteurs chrtiens. Strasbourg, 1954. P. 775)  de stercore ( 112:7)  , .




159


       ,       :     ,      ,    ,  ,        . -       .  : Gayda G. Vitae pontificum Romanorum. Roma, 1932. . 151152. : Boureau A. La papesse Jeanne. P. 29.




160


.: Ibid. . 104.


